WELLINGTON EVİ
Birinci Dünya Savaşı, propagandanın devletlerce kurumsallaştırıldığı ve savaşın yürütülmesinin başlıca araçlarından biri hâline getirildiği ilk küresel çatışmalardan biriydi. Büyük Britanya, Ağustos 1914’te savaş başladığında yabancı kamuoyunu sistemli biçimde yönlendirecek hazır bir propaganda aygıtına sahip değildi. Almanya ise savaş ilanıyla birlikte İtilaf Devletlerinin amaçlarını itibarsızlaştıran ve kendi davasını haklı göstermeyi amaçlayan propaganda malzemelerini süratle tarafsız ülkelere, özellikle Amerika Birleşik Devletleri’ne ulaştırmaya başlamıştı. Almanya, silahlı çatışmada olduğu gibi “Silahsız Dünya Savaşı’nda” (Weltkrieg ohne Waffen) da taarruza geçen taraf olduğu için, İtilaf Devletleri’nin örgütlü propagandasına karşı başlangıçta belirgin bir üstünlük elde etti. Bu durum, Britanya’da siyasî bir zafiyet olarak algılandı. Maliye Bakanı David Lloyd George, 31 Ağustos 1914 tarihli Kabine toplantısında yabancı kamuoyunu bilgilendirecek, etkileyecek ve Alman iddialarını çürütecek bir teşkilat kurulması gerektiğini gündeme getirdi. Kabine, 5 Eylül 1914’te gecikmeden harekete geçilmesini kararlaştırdı.
Başbakan H. Asquith, yakın çalışma arkadaşı, Lancaster Dükalığı Şansölyesi ve Ulusal Sigorta Komisyonu Başkanı Charles F. G. Masterman’ı yeni Savaş Propaganda Bürosunun (War Propaganda Bureau) başına getirdi. Büro, Ulusal Sigorta Komisyonunun Buckingham Gate’teki binasında çalıştığı için resmî adından çok “Wellington Evi” (Wellington House) adıyla tanındı. Sonraki iki yıl boyunca Britanya’nın dış kamuoyuna yönelik propaganda örgütlenmesinin başlıca üretim merkezlerinden biri hâline gelen kurum, önceden hazırlanmış ayrıntılı bir idarî plana değil, savaşın ilk haftalarında beliren acil ihtiyaca dayanıyordu. Temel amaçları Britanya’nın savaşa giriş gerekçesini ve müttefiklerinin tutumunu savunmak, yanlış veya düşmanca görülen haberleri karşılamak, tarafsız devletlerin, bilhassa dönemin en kritik tarafsız ülkesi sayılan Amerika Birleşik Devletleri’nin sempatisini kazanmak ve müttefik ülkelerde Britanya’nın savaş çabasına katkısı hakkındaki kuşkuları gidermekti.
Wellington Evi’nin kurumsal konumu incelendiğinde, kurumun ne savaş sansürünün ne de bütün Britanya propagandasının tek merkezi olduğu görülür. Dışişleri Bakanlığı Haber Dairesi günlük haber akışını ve yabancı basınla ilişkileri yürütüyor; Tarafsız Basın Komitesi tarafsız basını izliyor ve haber dolaşımını destekliyor; Ortak Basın Bürosu ise ordu ve donanmayla ilgili sansür ve basın irtibatını sağlıyordu. Savaş Bakanlığı ile Amirallik de kendi enformasyon ve istihbarat birimlerine sahipti. Wellington Evi’nin temel görevi ise günlük haber vermekten ziyade yabancı kamuoyuna yönelik kitap, broşür, süreli yayın ve görsel malzeme üretmek, tercüme ettirmek ve dağıtmaktı. Büronun 7 Haziran 1915 tarihli ilk faaliyet raporu bu amacı “tarafsız milletler ile Dominyonlara, Britanya ve müttefiklerinin davasını anlatmak” şeklinde tanımlıyordu.
Masterman bu çerçevede kurumun faaliyetlerini şekillendirirken, yaklaşık 25 tanınmış edebiyatçıyı 2 Eylül 1914’te gizli bir toplantıya çağırdı; 7 Eylül’de ise yayıncılar, kamuoyu oluşturucuları ve basın temsilcileriyle ikinci bir toplantı yaptı. Yazarların yanı sıra Hodder & Stoughton, Methuen, Oxford University Press, John Murray, Macmillan ve Thomas Nelson gibi itibarlı yayınevlerinin yapacağı katkı sayesinde, hazırlanan propaganda metinlerinin kaba bir devlet bildirisi görünümünden uzaklaşması amaçlanıyordu. Büro, sınırlı memur kadrosunu yazar, akademisyen, sanatçı, tercüman ve yayıncıların emeğiyle tamamlayan yarı resmî bir yapı olarak, hız ve çeşitlilik kazandı.
Çalışmalarına başlayan Wellington Evi’nin propaganda yöntemleri çok çeşitliydi. Başlıca faaliyetleri; kitap, broşür ve resmî yayının yazılması, tercümesi ve dağıtılması; savaşın amacı ve seyri hakkında konuşmalar hazırlanması; resimli malzeme, afiş, fotoğraf, harita ve diyagram üretilmesi; gazete ve dergilerde makale ve mülakatların yerleştirilmesi ve bunların basındaki yankılarının izlenmesi; sergiler düzenlenmesi; filmlerin üretilip dağıtılması; tarafsız basın muhabirlerinin ve seçilmiş ziyaretçilerin desteklenmesi; yurt dışındaki etkili şahsiyetlerle kişisel yazışmalar yürütülmesi; karşılıklı ziyaret ve seyahatlerin örgütlenmesi; kartpostal ve ders malzemesi gibi çok çeşitli araçların dolaşıma sokulmasıydı.
Diğer taraftan, dağıtım yöntemleri ve süreci de üretim kadar seçiciydi. Tarafsız ülkelerdeki büyükelçilik ve konsoloslukların yanı sıra denizcilik ve sigorta şirketleri, dinî kuruluşlar, kulüpler, Britanyalı ticaret çevreleri, İtilaf yanlısı komiteler ve gönüllü kişiler dağıtımda kullanıldı. Amaç sıradan insanlara ayrım gözetmeden broşür göndermekten çok; milletvekilleri, gazeteciler, din adamları, meslek sahipleri ve kanaat önderleri gibi kitleleri etkileme potansiyeli yüksek kişilere ulaşmaktı. Malzemeler kimi zaman hedef ülkedeki yayınevlerinde basılıyor ve üzerlerinde devlet menşeini gösterecek bir işaret çoğu kez yer almıyordu. Böylece yerel seçkinler ve güvenilir görülen aracılar üzerinden dolaylı kamuoyu oluşturulmak isteniyordu.
Savaş uzadıkça Wellington Evi’nin üretimi endüstriyel boyutlara ulaştı. Haziran 1915 tarihli ilk rapora göre savaşın başlangıcından itibaren 17 dilde 2,5 milyon nüsha kitap, broşür ve başka malzeme dolaşıma sokulmuş; Şubat 1916’da bildiriler hariç, toplam yedi milyona yaklaşmıştı. Eylül 1916 tarihli üçüncü rapor üç yüzü aşkın kitap ve broşürün yirmi bir dilde dolaşıma sokulduğunu, her ay bir milyondan fazla resimli yayının dağıtıldığını bildiriyordu. İçerik üretiminde tek tip bir “Londra kaynaklı mesaj” tercümesiyle yetinilmedi. İsveç ve İsviçre gibi ülkelerde hükûmet destekli yapılan propagandaya, bazı ülkelerde yerel yayınevleri ve yerel siyasî-kültürel aracılar destek vermekteydi. Bir ülkede uzun hukukî belgeler, başka bir ülkede kısa resimli yayınlar, haritalar veya konuşma metinleri öne çıkabiliyordu. Diplomatlar, yerel dağıtıcılar ve ziyaretçilerden hangi konuların ilgi veya tepki doğurduğu hakkında geri bildirim alınıyor ve ülkeye uygun bir yöntem geliştirilmeye çalışılıyordu. Buna karşılık, basım ve dağıtım rakamlarının gerçek ikna düzeyini ölçmediği de kurum yöneticilerince kabul ediliyordu.
Wellington Evi’nin propaganda yaparken kullandığı tek araç kelimeler değildi. Yazılı metinlerin yanında görsel illüstrasyon ve fotoğraflara ağırlık veren süreli yayınlar hazırlandı. The War Pictorial çok sayıda Avrupa dilinde; Al-Hakikat Arapça, Türkçe, Farsça ve Hintçe; Cheng Pao Çince; America Latina İspanyolca; O Espelho Portekizce; Hesperia ise Yunanca yayımlandı. Fotoğraflar, kartpostallar, haritalar ve sergiler yazılı malzemeyi tamamladı. Cephe filmleri Britanya’nın askerî ve sanayi gücünü uzak ülkelerdeki izleyicilere görünür kılıyordu. 1916’dan itibaren Muirhead Bone gibi resmî savaş sanatçılarının çalışmaları ile sinema girişimleri, askerî makamlar ve Wellington Evi gibi propaganda birimleri arasındaki iş birliğiyle gelişti. Sinema, görsel propaganda araçları arasında en yüksek etki potansiyeline sahip sayılıyor; özellikle okuryazarlığın sınırlı olduğu ülkelerde güçlü sonuç vereceği düşünülüyordu.
Osmanlı Devleti’nin Kasım 1914’te savaşa girmesi Wellington Evi ve onunla bağlantılı Britanya propaganda mekanizması için yeni bir hedef alanı açtı. Britanya kamuoyunda Türklere yönelik sempati ve saygının bütünüyle kaybolmamış olması, resmî çevrelerde kaygı doğuruyordu. Osmanlı coğrafyası yalnız askerî cepheler olarak değil; Britanya İmparatorluğu’nun önemli bir parçası olan Hindistan’daki geniş Müslüman nüfus, Arap vilayetleri, diğer Müslüman topluluklar ve imparatorluk siyaseti arasındaki ilişkiler içinde ele alındı. Osmanlı Devleti’nin askerî gücü kadar hilafet merkezi oluşundan kaynaklanan dinî-siyasî nüfuzu da Britanya açısından potansiyel bir tehdit sayılıyordu. İmparatorluk içindeki Müslümanlar ve ordudaki Müslüman askerler göz önüne alındığında, hilafetin merkezi olan Osmanlı Devleti’ne karşı savaşan bir imparatorluk için propaganda dilinin çok özenle kurulması gerekiyordu. Bu nedenle propaganda faaliyetleri, Osmanlı yönetimi ile Alman nüfuzu arasındaki ilişki, Hristiyan toplulukların durumu, imparatorluğun geleceği ve “medeniyet” söylemleri etrafında şekillendirildi.
“Şark ve Müslüman dünyası” başlığı altında yürütülen propaganda faaliyetinin tek muhatabı Osmanlı tebaası değildi. Britanya İmparatorluğu’nun Hindistan’dan Mısır’a uzanan Müslüman topluluklarında sadakati korumak, tarafsız Müslüman çevrelerde İstanbul ve Berlin kaynaklı mesajları dengelemek ve Arapça, Farsça, Türkçe ile Hintçe yayınlar üzerinden Britanya’nın savaş amaçlarını açıklamak bu çerçevede ele alındı. Örnek olarak Al-Hakikat gibi yayınlar, Osmanlı Devleti’ne yönelik propaganda ile Britanya’nın kendi imparatorluk güvenliği arasındaki bağı görünür kılmak için yayın faaliyetine başladı. Bu tür gazetelerde üretilen “bilgi”, tarafsız bir bölge tasvirinden çok; askerî ittifakları, hilafet meselesini ve savaş sonrası düzen tasavvurunu Britanya çıkarları içinde anlamlandıran seçilmiş bir anlatıydı.
Osmanlı Devleti ile savaşın Britanya İmparatorluğu’nun Müslüman tebaası ve askerleri üzerindeki prestij kaybına, dinî saiklerle isyana ve Avrupa güç dengesinin bozulmasına endişeleri sebebiyle, Doğu’ya ve Müslümanlara yönelik propaganda başlangıçta ihtiyatlı ve yol açabileceği endişesi sebebiyle, Doğu’ya ve Müslümanlara yönelik propaganda başlangıçta ihtiyatlı ve kararsız görünüm sergiledi. Aralık 1914 tarihli bir basın talimatında “Müslüman kamuoyu üzerinde gereksiz yere düşmanca bir etki yaratabilecek” yayınlardan ve hilafet konusunun tartışılmasından kaçınılması istendi. 1916’da Britanya’nın Çanakkale ve Mezopotamya’da aldığı ağır yenilgiler, Osmanlı Devleti’nin Arap vilayetlerindeki gelişmeler ve propaganda örgütlenmesinin merkezîleştirilmesi daha kararlı bir çizginin oluşmasına zemin hazırladı. Lloyd George’un 1916’da Başbakan olması bu sürece yeni bir ivme kattı; Türklerin Avrupa’dan çıkarılması gerektiğini şiddetle savunan Lloyd George, tarafsız ülkelerde bu yönde bir kampanyanın yürütülmesinde öncü rol oynadı. Yine de 1916’daki politika değişimini yılın sonunda başbakan olan Lloyd George’a bağlamak yerine, aşamalı bir dönüşümden söz etmek gerekir.
Osmanlı Devleti aleyhine yürütülen propaganda dili yakından incelendiğinde, bilhassa İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin hedef alındığı görülmektedir. Bu cemiyetin liderlerinin dinsiz veya dine karşı kayıtsız, Müslümanlara ve özellikle Araplara düşman oldukları ileri sürülmüştür. Bunun yanında gazetelerde İtilaf ordularındaki Müslüman askerlerin namaz kılarken çekilmiş fotoğraflarına ve Britanya’nın hakim olduğu Müslüman coğrafyalarda yaptırdığı camilere dair haberlere yer verilmiştir. Bu seçilmiş görüntü ve haberlerle Britanya’nın İslam’a karşı savaşmadığı mesajı verilmek, Osmanlı cihat ilanının Britanya tebaası üzerindeki etkisi sınırlandırılmak isteniyordu. Söz konusu yayınlar, olgusal bilgi aktarmaktan çok İtilaf saflarında Müslüman asker bulunmasını siyasî sadakat kanıtına dönüştüren karşı-propaganda ürünleriydi.
1916’da Britanya desteğiyle başlayan Arap İsyanı, Mark Sykes gibi isimlerin etkisiyle Arap yanlısı ve Türk karşıtı temaların hız kazanmasına yol açtı. Bununla birlikte bu temalar isyandan önce de kullanılmaktaydı. Mart sonu ve Nisan başında Kahire’deki Mokattam gazetesinde yayımlanan yazılardan derlenen “Mart 1916’da Suriye: Çekilen Sefaletler ve Felaketler” başlıklı broşür, Osmanlı hükûmetinin Ermenilere uyguladığı ileri sürülen şiddetin benzerini Suriye Araplarına karşı da yürüttüğünü iddia ediyor; Jön Türklerin gerçek gündeminin Türk milliyetçiliğini güçlendirmek olduğunu ve İslam’ı araçsallaştırdıklarını savunuyordu. Metin, Türklerin imparatorluktaki diğer topluluklardan çok Araplara düşman olduğu tezini işliyor; farklı bölgelerdeki Araplar arasında ortak bir siyasi kader duygusu oluşturmaya çalışıyordu.
Savaş boyunca Arap bağımsızlığına yönelik söylemler, Ermenilere ilişkin insani yardım anlatıları ile savaşın son safhasında Filistin ve Siyonizm bağlamında geliştirilen mesajlar, aynı “azınlıkları destekleme” başlığı altında homojenleştirilemeyecek farklı propaganda alanlarıydı. Wellington Evi ve bağlantılı propaganda ağları, Osmanlı topraklarındaki hedef kitlelerin yanı sıra Avrupa ve özellikle Amerika Birleşik Devletleri kamuoyuna da seslendi. Bu yayınlarda Türkler, yönettikleri ülkeleri harabeye çeviren bilgisiz yöneticiler, Hristiyanlara ve başka din mensuplarına düşman kişiler ve gayrimüslimlere yönelik zulmün başlıca sorumluları olarak tasvir edildi. Osmanlı idaresindeki toplulukların kurtuluş için Britanya’yı beklediği düşüncesi de bazı metinlerin tekrar eden temalarındandı.
Amerika Birleşik Devletleri’ne yönelik propaganda çalışmalarında Osmanlı topraklarında çalışan bazı Amerikan Protestan misyonerlerinin rapor ve tanıklıklarından yararlanıldı. Bu malzemeler, özellikle Ermenilerin uğradığı şiddeti Amerikan kamuoyuna aktarmada önemli bir kanal oluşturdu; ancak kaynakların Wellington Evi tarafından seçilmesi, düzenlenmesi ve yeniden dolaşıma sokulması, üretim zincirinin her aşamasının ayrıca incelenmesini gerektirir. Bu bağlamdaki en tanınmış yayın, Arnold J. Toynbee’nin derlediği, Viscount Bryce’ın ön sözüyle 1916’da resmî bir Mavi Kitap olarak yayımlanan The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916 adlı eserdir. Yayımlanan nüshada birçok kaynağın kimliği gizlenmiş veya kodlanmıştır; bu tercih tanıkları koruma gerekçesi taşısa da kaynak eleştirisini de birlikte getirmiştir. Eserin Wellington Evi’nin savaş dönemi propaganda faaliyeti içinde hazırlanması, belge seçimi, kaynakların anonimleştirilmesi ve resmî savaş amaçlarıyla ilişkisi bakımından eleştirel okumayı zorunlu kılar. Toynbee’nin Ermenilerin katledildiğine yönelik propaganda çalışmalarında aktif rol oynaması ve Wellington Evinin Amerika’ya yönelik propaganda faaliyetlerinde görev alması; Mavi Kitap’ın Amerikan kamuoyunu hedefleyen savaş propagandası işlevini öne çıkarmaktadır. Toynbee 1922’de bu eserin propagandaya hizmet eden yönünü bizzat kabul etmiş, olayların Türk tarafını yansıtmak adına pek bir şey yapmadığını itiraf etmiş ve anlatısındaki “tek taraflılık” ile “tarihsel hakikate” ihanet ettiğini hissetmiştir. Wellington Evinin faaliyetlerine yönelik savaş sonrası oluşan olumsuz tutum da dikkate alındığında, Mavi Kitap’ta yazılanların gerçekliği üzerine gölge düşürmüş ve esere kuşkuyla yaklaşılmıştır.
Wellington Evi, savaş boyunca Britanya’yı dünyaya barış ve refah götürme misyonuna sahip, medenî ve barışsever bir ulus; Britanya ordusunu ise üstün askerî niteliklerle donanmış bir güç olarak sunmaya çalışmıştır. Bu çerçevede hazırlanan yayınlarda askerin gücü, cesareti ve fedakârlığı sık sık vurgulanmıştır. Wellington Evi, Çanakkale Muharebeleri devam ederken belirgin bir işlev görmese de büyük bir mağlubiyet alınıp muharebeler bittikten sonra bu mağlubiyetin dünyada nasıl anlamlandırılacağı sorusu gündeme gelince devreye girmiştir. Bunun en belirgin örneklerden biri, 2 Eylül 1914 tarihinde yapılan ilk toplantıya da katılan şair ve romancı John Masefield’ın “Gelibolu” adlı eseridir. Masefield, Britanya Kızılhaçı hizmetinde Fransa ve Çanakkale cephelerinde bulunmuştur. Wellington Evi adına Amerika’da konferans turnesindeyken Çanakkale Muharebeleri bitmiş ve yaşanan hezimetin Amerika Birleşik Devletleri’nde İngiltere aleyhine son derece olumsuz bir izlenim bıraktığı açıkça görülmüştü. İngiltere’ye döndüğünde kendisine hem ABD’de hem de İngiltere’de yayımlanmak üzere muharebeleri anlatan bir kitap yazma görevi verildi. 1916 yılında kaleme aldığı “Gelibolu” adlı eserinde, harekâtın ayrıntılı bir eleştirisinden çok İtilaf askerlerinin aşılmaz görünen şartlar karşısındaki cesaretini öne çıkaran bir anlatı kurdu. Kitabın bir bölümünde şöyle diyordu: “Tarihte hiçbir ordu bundan daha kahramanca bir taarruz gerçekleştirmemiştir. Askerlerimiz savaş tarihinde eşi benzeri görülmemiş bir başarıya imza attılar; dünyadaki başka hiçbir ordu o çıkarma sahillerini ele geçiremezdi.”
Masefield, eserinde bu şekilde Britanya askerlerinin cesaretini öne çıkararak Çanakkale Harekâtı’nı bir “romantik trajedi” şeklinde anlamlandırdı. Başarısızlığı fedakârlık ve kahramanlık anlatısına taşıyan eser, Eylül 1916 ile Mart 1917 arasında 40.000’den fazla nüsha sattı. Kitapta Türkler küçümsenen bir ulus olarak değil, harekâtın güçlüğünü ve Britanya askerlerinin değerini büyüten cesur ve çetin rakipler olarak tasvir edildi. Bu saygılı dil, aynı zamanda İngiliz komuta kademesine yönelik eleştiriyi sınırlayan anlatının işlevsel bir unsuruydu. Kitabın kısa sürede yeniden basılması, Wellington Evi’nin Çanakkale yenilgisinin itibar maliyetini ciddiye aldığını ve bu maliyeti edebî bir anlatıyla yönetmeye çalıştığını göstermektedir. Bununla birlikte kitabın Amerikan kamuoyunu ölçülebilir biçimde dönüştürdüğünü veya Amerika Birleşik Devletleri’nin savaşa girişini sağladığını iddia etmek mümkün değildir.
Savaşın son dönemine girilirken Londra merkezli propaganda faaliyetlerinde ve buna bağlı olarak Wellington Evi’nin kurumsal yapısında bazı değişikliklere gidildi. John Buchan 9 Şubat 1917’de yeni örgütlenmenin başına getirildi; Savaş Kabinesi 20 Şubat’ta Enformasyon Dairesinin (Department of Information) kurulmasına onay verdi. Wellington Evi bu yapı içindeki üçüncü şube olarak kitap, broşür ve başka belgelerin yazılması, tercümesi ve dağıtılması ile fotoğraf ve savaş sanatını içeren görsel propaganda çalışmalarını sürdürdü. Basın makaleleri, sinema, kablo ve telsiz yayıncılığı ise kurum içinde ayrı bir bölümde geliştirildi. Böylece Wellington Evi’nin ilk iki yılda öne çıkan yayıncılık yöntemi korundu, fakat kurumsal özerkliği belirgin biçimde daraldı. Lloyd George’un 10 Şubat 1918’de Lord Beaverbrook’u göreve çağırmasının ardından Enformasyon Dairesi 4 Mart’ta Enformasyon Bakanlığına (Ministry of Information) dönüştürüldü. Bu aşamada Wellington Evi bu yeni bakanlığa bağlandı. Adı ve kadrolarının bir bölümü yaşamaya devam etse de 1914’te kurulduğu yapısı ile 1918’de bakanlık birimine dönüştürülen yapı artık büyük ölçüde değişmişti. 1918’de yapılan ateşkesin ardından Birinci Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle Enformasyon Bakanlığı hızlı bir tasfiye sürecine girdi ve süreç 31 Aralık 1918’de tamamlandı. Böylece Wellingyton Evi faaliyetlerine son verdi. Dış propaganda üzerindeki temel denetim yeniden Dışişleri Bakanlığına geçti.
Wellington Evi’nin tarihsel önemi, devlet, diplomasi, edebiyat, yayıncılık ve ticari dolaşım ağlarını aynı siyasî iletişim düzeninde birleştirmesinde yatmaktadır. Devlet kurumu olarak kitlelere doğrudan seslenmekten ziyade kanaat önderlerini seçmesi; hedef ülkeye, dile ve yerel hassasiyete göre içerik üretmesi; yazı, resim ve sinemayı birlikte kullanması, geniş erişime sahip ve esnek bir propaganda mekanizmasının oluşmasını sağlamıştır. Bununla beraber başarı anlatısı ihtiyatla kurulmalıdır. Hangi yayının doğrudan sipariş üzerine hazırlandığını, hangisinin yalnızca dağıtıldığını ve okuyucunun nasıl tepki verdiğini belirlemek oldukça güçtür. 1920’de Birinci Dünya Savaşı propaganda evrakının önemli bir bölümünün imha edilmesi, kurumsal karar süreçlerinin ve faaliyetlerinin anlaşılmasında bazı boşluklar yaratmıştır. Büroyu “savaşı kazanan gizli silah” olarak değil, Britanya’nın askerî ve diplomatik gücünü anlamlandırmaya çalışan, etkisi ülkeye ve zamana göre değişen bir aracılık kurumu olarak değerlendirmek daha isabetlidir.
Kaynakça
The National Archives (TNA)
TNA. CAB, 23
TNA. INF 4/5./1/75.
TNA. FO, 371/2837.
Badsey, Stephen. “Propaganda: Media in War Politics”. 1914-1918-online: International Encyclopedia of the First World War. ed. by Ute Daniel, Peter Gatrell, Oliver Janz, Heather Jones, Jennifer D. Keene, Alan Kramer, and Bill Nasson. Berlin: issued by Freie Universität Berlin, 2014-10-08.
Çabuk, Mustafa, “İngiltere’nin Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Halklarına Yönelik Propaganda Gazeteleri”. History Studies. 2018, Sayı: 10/3; 13-29.
Lutz, Ralph Haswell, “Studies of World War Propaganda, 1914-33”. The Journal of Modern History. 1933, İssue: 5/4; 496-516.
Masefield, John. Gallipoli. New York: The Macmillan Company, 1916.
McCarthy, Justin, “İngiliz Propagandası, Wellington Evi ve Türkler”. Türkler. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, C.XXIII; 839-861.
McEvoy, Sadia. “The Construction of Ottoman Asia and Its Muslim Peoples in Wellington House’s Propaganda and Associated Literature, 1914-1918.” (Yayımlanmamış Doktora Tezi), King’s College London, 2016.
Radu, Sorin. “Wellington House and British Propaganda in an Original Document of 1916.” Studia Politica: Romanian Political Science Review. 2009, İssue: 9/1; 63-80.
Sanders, M. L. “Wellington House and British Propaganda during the First World War”. The Historical Journal. 1975, İssue: 18/1; 119-146.
Sarısaman, Sadık. Birinci Dünya Savaşı’nda Türk Cephelerinde Beyannamelerle Psikolojik Harp. Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 1999.
Syria During March, 1916: Her Miseries and Disasters. Londra: Sir Joseph Causton & Sons, 1916.
Taylor, Philip M. “The Foreign Office and British Propaganda during the First World War”. The Historical Journal. 1980, İssue: 23/4; 875-898.
Waller, Philip. Writers, Readers, and Reputations: Literary Life in Britain, 1870-1918. Oxford: Oxford University Press, 2006.
Wiegand, Wayne A. “British Propaganda in American Public Libraries, 1914-1917”. The Journal of Library History. 1983, İssue:18/3; 237-254.

