KUMKALE (SULTÂNHİSARI) KALESİ

A+ A- A
Yazdır | Bildir | Rastgele

Kumkale Kalesi, Çanakkale Boğazı’nın Ege Denizi’ne açıldığı güney girişinde, Anadolu kıyısında düz bir arazi üzerinde yer almaktadır.

Karşı kıyıda, Rumeli yakasında bulunan Seddülbahir Kalesi ile karşılıklı olarak inşa edilen yapı (bkz. “Seddülbahir (Hâkâniyye) Kalesi”), denizden gelebilecek düşman saldırılarına karşı boğazın güney girişindeki ilk savunma hattını oluşturmuştur. Kalenin inşa edilmesindeki temel amaç, başta Mısır olmak üzere İslam coğrafyasının farklı bölgelerinden deniz yoluyla seyahat eden Müslüman hacıların, tüccarların ve yolcuların can ve mal güvenliğini sağlamak; düşman gemilerinin saldırı, yağma ve esaret teşebbüslerini engelleyerek Çanakkale Boğazı’nın ve İstanbul’un güvenliğini tesis etmektir.

Osmanlı Devleti’nin erken dönemlerinde Fatih Sultan Mehmet tarafından inşa ettirilen Kale-i Sultaniye ve Kilitbahir kaleleri, uzun süre boğazın güvenliğinin sağlanmasında başarılı olmuşsa da Venediklilerle yaşanan deniz mücadeleleri, yeni bir savunma anlayışının geliştirilmesini zorunlu kılmıştır. Venedik donanmasının, mevcut Fatih kalelerinin menzili dışında kalan boğaz ağzını kontrol altına alarak Osmanlı donanmasının Ege Denizi’ne çıkışını engellemesi ve bunun sonucunda 1656 yılında Çanakkale Boğazı önlerinde yaşanan ağır deniz mağlubiyeti, boğazın Temmuz 1657’ye kadar abluka altında kalmasına yol açmıştır. Bu durum, boğazın giriş noktasında yeni kalelerin inşa edilmesini kaçınılmaz hâle getirmiştir. Bu askerî zorunluluğun bir sonucu olarak, Akdeniz’den Çanakkale Boğazı’na girişleri denetlemek amacıyla karşılıklı iki kalenin inşasına başlanmıştır. Kalelerin inşa masrafları, Sultan IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından bizzat karşılanmıştır. Kumkale, Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa’nın yakın nezareti ve Ankebut Ahmet Paşa’nın denetimi altında, 1658-1661 yıllarında tamamlanmıştır.

Dönemin resmî Osmanlı arşiv belgelerinde ve Naima Tarihi gibi kroniklerde yapının mimarı şahıs ismiyle belirtilmeyip genelde “mimarbaşı”, “mimar ağa” veya “mimar-ı hassa” unvanlarıyla kaydedilmiştir. Tarihî araştırmalar ve Osmanlı Arşivi kayıtları incelendiğinde, kalelerin inşa edildiği 1658-1661 yılları arasında Hassa Mimarbaşılığı görevinde bulunan kişinin Mimarbaşı Mustafa Ağa olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre Kumkale ve Seddülbahir kalelerinin doğrudan Mimarbaşı Mustafa Ağa’nın idaresi ve mimari projesi altında inşa edilmiş olması kuvvetle muhtemeldir.

Dönemin önemli seyyahlarından Evliya Çelebi, Seyahatnâme’sinde kalelerin inşasını Hicri 1068 yılına tarihlendirerek Valide Sultan’ın din gayretiyle malını esirgemeden sarf ettiğini belirtmektedir. Çelebi ayrıca, kalelere yerleştirilen devasa toplar sayesinde düşman gemilerinin boğazdan içeri sızmasının tamamen önlendiğini ve Osmanlı donanmasının Akdeniz’de güvenli bir şekilde hareket edebildiğini ifade etmektedir. İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’nde muhafaza edilen 1663 tarihli Valide Hatice Turhan Sultan Vakfiyesi’nde ise kalelerin inşa edilme amacı, sosyal ve askerî boyutlarıyla ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır. Vakfiyede, kâfir gemilerinin Müslüman gemilerine yönelik yağma ve saldırıları ile esaret ve can kayıplarının önlenmesi amacıyla, sanatında mahir mimar, mühendis, yapıcı ustalar ve diğer sanatkârların görevlendirildiği belirtilmektedir. Ayrıca kalelerin içerisinde muhafızlar ve kumandanlar için meskenler ile dükkânlar, çarşılar, birer mektep, hamam ve cami inşa edildiği kayıt altına alınmıştır. Kalelerin inşasının tamamlanmasının ardından Sultan IV. Mehmet ve Valide Hatice Turhan Sultan bölgeyi ziyaret etmiştir. Valide Sultan Gelibolu’da istirahat ederken genç padişah kaleleri yerinde incelemiş ve mimar ile işçilere çeşitli ihsanlarda bulunmuştur. Bu ziyarete tanıklık eden Abdi Abdurrahman Paşa, Valide Sultan’ın cömertliğini ve kalelerin stratejik önemini öven meşhur şiirinde bu yapıları, “İstanbul’un denizini kilitleyen, denize kurulmuş imparatorluk barajları” olarak nitelendirmiştir.

Kalenin ismi, Hatice Turhan Sultan’ın 1663 tarihli vakfiyesinde banisine nispetle Sultâniyye olarak kaydedilmiş; Evliya Çelebi de Seyahatnâme’sinde kaleye Valide Sultan’a atfen Sultâniyye adının verildiğini aktarmıştır. Buna karşın resmî Osmanlı arşiv belgelerinde, Fatih Sultan Mehmet dönemine ait Kal’a-i Sultâniyye (Çimenlik Kalesi) ile isim karışıklığını önlemek amacıyla yapı ağırlıklı olarak Sultanhisarı adıyla anılmıştır. Zamanla kalenin Karamenderes Nehri’nin döküldüğü “Kumluk” mevkiine kurulması ve surların etrafında oluşan vakıf köyünün alüvyonal arazi yapısı nedeniyle halk arasında Kumkale olarak anılmaya başlanmış ve bu isim yapının tarihî süreçte kabul gören yaygın adı hâline gelmiştir.

Kale, tarih boyunca meydana gelen çeşitli depremlerde hasar görmüş ve defalarca onarılmıştır. 19. yüzyılda ise karşı kıyıdaki Seddülbahir Kalesi’nde bulunan tabyayla eş zamanlı olarak kalenin kuzeyine bir tabya inşa edilmiştir.

Kumkale Kalesi, Çanakkale Cephesi’nin Anadolu yakasında kritik bir savunma rolü üstlenmiştir. İtilaf Devletleri, Gelibolu çıkarmasını desteklemek ve Türk topçusu ile 15’inci Kolordu’yu oyalamak amacıyla Fransız komutasında iki günlük bir aldatma harekâtı düzenlemiştir. Albay Ruef komutasındaki 2.800 kişilik Fransız kuvveti, 25 Nisan 1915 sabahı donanmanın bombardımanı eşliğinde karaya çıkmıştır. Fransız işgaline karşı, 3’üncü Tümen’e bağlı 31’inci ve 39’uncu Alaylar 25/26 Nisan gecesi süngü taarruzu başlatmış ve Kumkale köyünde şiddetli sokak çatışmaları yaşanmıştır. Türk kuvvetleri, başarılı taarruzlarla köyün bir bölümünü geri alarak düşman ilerleyişini durdurmuştur. Görevini tamamlayan Fransız birlikleri, 26/27 Nisan gecesi bölgeden tahliye edilmiştir. Çatışmalar sırasında Kumkale ve Yenişehir köyleri tahrip olmuş, 48 saat sonra ise “Kumkale Marşı” bestelenmiştir. Binbaşı Ahmet Şevki Bey’in defin raporlarına göre, bölgede şehit olan 631 Türk askeri ile 140 Fransız askeri defnedilmiştir. Bombardımanlar sırasında hasar gören kale, günümüzde askerî birliğin kullanımındadır.

Kumkale Kalesi, engebeli bir araziye yayılan karşı kıyısındaki Seddülbahir Kalesi’nin aksine, düz bir sahil şeridi üzerinde yaklaşık 100×100 metre boyutlarında, kare planlı ve geometrik açıdan oldukça düzenli bir plan şeması sergilemektedir (bkz. “Seddülbahir (Hâkâniyye) Kalesi”). Kalenin yapımında kaba yonu, moloz ve kesme taş malzeme kullanılmıştır. Kalenin dört köşesi ile sur duvarlarının orta bölümleri, çokgen planlı kulelerle tahkim edilmiştir. Günümüzde kalenin kuzey sur duvarı tamamen yıkılmış durumdadır. Diğer cephelere ait sur duvarları ise mevcut olmakla birlikte oldukça harap vaziyettedir. Doğu sur duvarının kalınlığı yaklaşık 2 metre iken, diğer kara ve deniz cephelerindeki sur duvarlarının kalınlığı 4 metreye ulaşmaktadır. Duvarların yüksekliği ise yaklaşık 7 metredir. Surların üst bölümlerinin yıkılmış olması nedeniyle özgün top mazgalları günümüze ulaşmamıştır.

Kalenin özgün savunma sisteminde yer alan kulelerden beş tanesi günümüze kısmen ulaşabilmiştir. Bu kulelerden doğuda yer alanı, dıştan sekizgen bir geometriye sahipken iç mekânda iki köşesi pahlanmış, beşgen planlı bir iç mekân düzenlemesine sahiptir ve tonozla örtülüdür. Büyük ölçüde yıkılmış olan güneydoğu kulesi dıştan onikigen planlı olup tonoz örtülüdür. Güneybatı kulesi, dıştan onikigen planlı ve iki katlı olarak tasarlanmış olup iç mekânı kubbe ile örtülüdür. Kulenin üst katına taş bir merdiven aracılığıyla ulaşılmaktadır. Kalenin en büyük kulesi olan batı kulesi ise dıştan beşgen planlı olup güneybatı kulesinde olduğu gibi iki katlı olarak düzenlenmiştir. Bununla birlikte, bu kulede üst kata ulaşımı sağlayan taş bir merdiven bulunur. Bu durum, üst kata çıkışın ahşap bir merdiven aracılığıyla sağlanmış olabileceğini düşündürmektedir. Kulenin alt ve üst katlarının her birinde tonozla örtülü ikişer oda yer alır. Alt katta ayrıca büyük bir ocak ile dışarıya açılan beş kemer açıklığı bulunmaktadır. Kalenin ana girişi, doğu cephesinde yer alan ve yaklaşık 4 metre genişliğinde, 8 metre derinliğinde olan anıtsal kapıdan sağlanmaktadır. Hafif basık yarım daire kemerli giriş açıklığı, kalenin doğu cephesindeki ana ulaşım aksını oluşturmaktadır.

Savunma mimarisinin yanı sıra zengin bir garnizon yaşamına da sahip olan kale yerleşkesi; küçük hamam, çifte hamam, mescit, çeşme, kuzeyde konumlanan bir tabya, iskele ve mendirekten oluşmaktadır. Kalenin güneydoğu kulesi ile güney suruna bitişik olarak sonradan inşa edilen küçük hamam, 7×20 metre boyutlarında, boyuna dikdörtgen planlı olup soyunmalık, ılıklık, sıcaklık, su deposu ve külhan bölümlerinden oluşmaktadır. Sur dışında, güneyde konumlanan çifte hamam ise 21×25 metre ölçülerinde olup Türk hamam mimarisinde klasik bir şema olarak kabul edilen “haçvari dört eyvanlı ve köşe halvet hücreli” plana sahiptir. Yine güneyde yer alan mescit, 11×25,5 metre boyutlarında dikdörtgen planlıdır. Harap durumdaki mihrabı sütunceli ve sivri kemerli olup üst kısmı dendanlı bir silme ve profilli bir saçakla sınırlandırılmıştır. Mescidin hemen yanında yer alan çeşme ise 4×4,5 metre boyutlarında, su hazneli ve kuzeybatı yönünde sivri kemerli bir nişe sahip, kare planlı masif bir yapıdır. Kalenin genelinde askerî işlevinin ön planda olması nedeniyle süslemeye sınırlı ölçüde yer verilmişse de mescit mihrabındaki madalyon kabartmaları, dendanlı silme ve profilli saçak, yapının nadir görülen dekoratif unsurları arasında dikkat çekmektedir.

Kalenin boğaza bakan kuzey cephesinde yer alan ve kitabesi bulunmayan tabyanın, plan ve cephe düzenlemesi bakımından karşı kıyıdaki Seddülbahir Tabyası ile benzerlik göstermesi nedeniyle II. Abdülhamid döneminde inşa edildiği düşünülmektedir. Kale içerisinden ulaşım sağlanan yapı; kuzey, doğu ve batı yönlerinde sıralanan on iki bonet, bunların arasında yer alan on bir top yeri ve merkezdeki yedek cephanelik binasından oluşmaktadır. Dış cephelerde kesme taş, iç duvar ve tonozlarda moloz taş, bazı bonetler ile yedek cephanelik binasında ise tuğla malzeme kullanılmıştır. Bonetler ve cephanelik binasının üst ve arka bölümleri toprakla örtülmüş, ön cepheleri açık bırakılmıştır. Sade cephe düzenine sahip yapıda, bonet girişleri ve bazı nişlerin üzerindeki profilli saçaklar başlıca dekoratif unsurlardır. 8×18 metre ölçülerindeki dikdörtgen planlı yedek cephanelik binası; beşik tonozlu “L” biçimli ön koridor, ara koridor ve iki odadan oluşmaktadır. Bazı açıklıkların sonradan kapatıldığı ve batıdaki odanın bölündüğü anlaşılmaktadır. 3×6 metre ile 5×9 metre arasında değişen ölçülere sahip bonetler ise tek odalı, dikdörtgen planlı ve tonoz örtülüdür. Ön cephelerinde yarım daire kemerli girişler ve küçük nişler bulunan bonetler arasındaki top yerleri, toprak ve bitki örtüsü nedeniyle günümüzde net olarak izlenememektedir. Bonetler ile yedek cephanelik binasının iç duvarlarında havalandırma delikleri ve bacalar bulunmaktadır.

Kaynakça

Acıoğlu, Yusuf. “Çanakkale’deki Osmanlı Dönemi Savunma Yapıları”. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale 2013.

Acıoğlu, Yusuf. Çanakkale’deki Osmanlı Kaleleri. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı. 2015,  Sayı: 19; 93-122.

Acıoğlu, Yusuf. Çanakkale Tabyaları. Sanat Tarihi Dergisi. C.XXV, 2016, Sayı:1;1-57.

Acıoğlu, Yusuf. Çanakkale Boğazı ve Çevresinde Bulunan Kale ve Tabyalar. 3000 Yıllık Mücadele: Truva’dan Gelibolu’ya Çanakkale. İstanbul: Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları, 2019.

Acıoğlu, Yusuf. Çanakkale Boğazı’ndaki Osmanlı Savunma Yapıları. Eskiçağdan Günümüze Çanakkale Muharebe Alanı. İstanbul: Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Yayınları, 2020.

Altuntaş, Oğuzhan. “1658-1750 Arasında Bahr-i Sefid Boğazı’nın Savunması: Seddülbahir-Sultanhisarı (Kumkale)”. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Çanakkale 2021.

Arslantürk, Hacı Ahmet. Turhan Valide Sultan Vakfiyesi. İstanbul: Metamorfoz Yayıncılık-Okurkitaplığı, 2012.

Derin, Fahri Çetin. Abdurrahman Abdi Paşa Vekâyi’-nâmesi, İstanbul: Çamlıca Yayınevi, 2008.

Evliya Çelebi. Seyahatname. C.VIII. Haz. Zuhuri Danışman. İstanbul, 1971.

Karataş, Murat. 1915 Yılında Kumkale Muharebesinde Şehit Olanların Defnedildiği Alanın Tarihsel Kaynaklarla Tespiti. OTAM, 2024, Sayı: 55; 101-116.

Korkmaz, Şerif. Osmanlı Sultanlarının Gelibolu ve Çanakkale Gezileri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED). Erzurum, 2012, Sayı: 47; 303-318.

Naima Mustafa Efendi. Târih-i Na’îmâ (Ravzatü’l-Hüseyin Fî Hulâsatı Ahbâri’l Hâfikayn). Haz. Mehmet İpşirli. C.V, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2007.

Refik, Ahmed. Türk Mimarları (Hazine-i Evrak Vesikalarına Göre). İstanbul: Hilmi Kitaphanesi, 1936.

Şen, Salih. Kumkale Muharebesi. Ed. Murat Karataş, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi. İstanbul: Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları, 2025.

Şenocak, Lucienne Thys. Bir Valide Sultan’ın Himayesinde Seddülbahir ve Kumkale. Osmanlı Mimarlığının 7. Yüzyılı (Uluslarüstü Bir Miras), İstanbul: YEM Yayınları, 1999.

Şenocak, Lucienne Thys. Kumkale ve Seddülbahir Osmanlı Kaleleri. Cogito. 2001, Sayı:28; 274-282.

Şenocak, Lucienne Thys. Hadice Turhan Sultan (Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadın Baniler). Çev. Ayla Ortaç, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2009.

KUMKALE (SULTÂNHİSARI) KALESİ
Yazar: Yusuf Acıoğlu
Editör: Murat Karataş
Web Sitesi: Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi
Yayımcı: Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları
Yayın Yeri ve Tarihi: İstanbul 2026
Erişim Tarihi: 16 Kasım 2026