SEDDÜLBAHİR (HÂKÂNİYYE) KALESİ
Seddülbahir Kalesi, Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda, Ertuğrul ve Morto koyları arasında kalan burun üzerinde, deniz seviyesinden yükselen engebeli bir arazi üzerinde yer almaktadır.
Kalenin inşa kitabesi günümüze ulaşmamıştır. Tarihî kaynaklar, kalenin inşasını 1659–1661 yıllarına tarihlendirmektedir. Yakın zamanda kaleden alınan ahşap hatıl parçaları üzerinde gerçekleştirilen dendrokronolojik yaş tespitleri de yapının 1656–1661 yılları arasında inşa edildiğini ortaya koymuştur. Kale, bu tarihlerde Payitaht’ı, Boğaz’ı, Adalar Denizi’ni ve deniz yoluyla gerçekleştirilen hac güzergâhını korumak amacıyla, Kumkale Kalesi ile karşılıklı olarak inşa edilmiştir. Yapı, IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından, Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa’nın hazırladığı plan doğrultusunda ve Ankebut Ahmet Paşa’nın denetiminde yaptırılmıştır. Mimarı kesin olarak bilinmemekle birlikte, dönemin baş mimarı Mimar Mustafa Ağa en güçlü aday olarak değerlendirilmektedir (bkz. “Kumkale (Sultânhisarı) Kalesi”).
Kalenin inşasını ve adlandırılma sürecini ayrıntılarıyla aktaran Evliya Çelebi, Seyahatnâme’sinde Rumeli yakasındaki bu kaleyi, efsanevi “Sedd-i İskender-misâl” (İskender Seddi gibi) benzetmesiyle anarak yapının son derece sağlam ve heybetli oluşuna dikkat çekmektedir. Seyahatnâme’de, bu kaleye padişahın ismine nispetle “Hâkâniyye” adının verildiği; kalenin inşasının ardından azametli topların yerleştirilmesiyle düşman gemilerinin Boğaz’dan içeri sızmasının kesin olarak engellendiği ve bu sayede Osmanlı donanmasının Akdeniz’deki adalara ve vilayetlere güvenli bir şekilde ulaştığı vurgulanmaktadır. Bununla birlikte kale, tarihsel süreç içerisinde daha çok “denizin seddi” anlamına gelen “Seddülbahir” adıyla anılmıştır.
Seddülbahir Kalesi, sismik açıdan aktif bir bölgede yer alması nedeniyle tarih boyunca meydana gelen çeşitli depremlerde hasar görmüş ve defalarca onarılmıştır.
Birinci Dünya Savaşı dönemindeki İngiliz askerî neşriyatından 29 Eylül 1915 tarihli The Illustrated War News dergisinde yer alan bir fotoğraf, Seddülbahir Kalesi’nin geçirdiği önemli bir onarım evresine ışık tutmaktadır. Kaleden sökülerek İngiltere’ye götürülen ve söz konusu dergide fotoğrafına yer verilen tamir kitabesi şu şekildedir:
“İşbu istihkâm Sultan Abdülhamîd Hân-ı sânî efendimiz hazretlerinin
Ahd-i hümâyûn-ı mülûkânelerinde redîf sınıf-ı tâlî Niğde
Taburunun ümerâ ve zâbitan ve neferâtının eser-i ikdâm
Ve himmetiyle inşâ ve itmâm olunmuşdur Sene 1303”
Kitabe metninden, kalenin Hicrî 1303 (Miladî 1885–1886) yılında Sultan II. Abdülhamid döneminde esaslı bir şekilde onarıldığı ve günümüze ulaşan tabyaların da muhtemelen bu askerî tahkimat sürecinde inşa edildiği anlaşılmaktadır.
Çanakkale Savaşları sırasında kale, Müstahkem Mevki Komutanlığı 5’inci Ağır Topçu Alayı’na bağlı bir batarya olarak savunmaya katılmıştır. 3 Kasım 1914’te müttefik donanmasının gerçekleştirdiği bombardıman sırasında kale cephaneliğinin infilak etmesi sonucunda 5 subay ve 81 er, Çanakkale Savaşları’nın ilk şehitleri olmuştur. Şubat 1915’teki yoğun bombardımanlar sonucunda tamamen etkisiz hâle getirilen kale, nisan ayındaki kara çıkarmalarının ardından İngiliz ve Fransızlar tarafından işgal edilmiş ve büyük ölçüde tahrip edilmiştir. Kale, tahliye sürecine kadar Fransız genel karargâhı olarak kullanılmıştır.
Savaştan sonra harap durumda kalan ve 1997 yılına kadar askerî birlikler tarafından muhafaza edilen kale, bu tarihten sonra geniş kapsamlı bilimsel projelere konu olmuştur. Koç Üniversitesi ve İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) iş birliğiyle, disiplinler arası Bilimsel Danışma Kurulu’nun gözetiminde, 2015–2023 yılları arasında kalede belgeleme, arkeolojik kazı ve restorasyon çalışmaları yürütülmüştür. Çanakkale Arkeoloji Müzesi ve ÇATAB (Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı) ortaklığında yapılan kazılarda, günümüze ulaşmayan kışla binasının temelleri ile 40.000’e yakın askerî ve tarihî eser gün yüzüne çıkarılmıştır. Restorasyon ve uyarlamalı yeniden kullanım projesi, ÇATAB (Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı) tarafından tamamlanmış ve kale 18 Mart 2023’te açık hava müzesi olarak ziyarete açılmıştır. Restorasyon kapsamında aslına uygun ahşap strüktürlü soyut bir canlandırma yapılan Bâb-ı Kebir ana girişi, korten çelik ve taş bloklarla tasarlanan modern müze binası, Hatice Turhan Sultan’a adanan Hamam Kulesi’ndeki (kuzey kule) parfüm enstalasyonu, Cezâir Kulesi’nin (güneybatı orta kule) panoramik seyir terası, Engelsiz Müze konsepti ve 12 sergileme alanı ile öne çıkan Seddülbahir Kalesi; uluslararası alanda DEZEEN Awards “Heritage Project of the Year 2024” birinciliği, Ferrara Üniversitesi “Uluslararası Domus Restorasyon Ödülü”, TMMOB Yapı-Koruma ve TMMOB Peyzaj Mimarları Odası proje ödülleri ile Singapur’daki Dünya Mimarlık Festivali’nde Jüri Takdir Özel Ödülü gibi pek çok prestijli başarı kazanmış, ayrıca Türkiye Mimarlık Yıllığı 2023 seçkisinde yer alarak Architizer A+ Ödülleri’nde finalist olmuş ve Aga Khan Ödülleri’ne aday gösterilmiştir.
Seddülbahir Kalesi, düz bir arazi üzerine inşa edilen Kumkale’nin aksine, bulunduğu engebeli topografyaya uyum sağlayacak biçimde asimetrik bir plan anlayışıyla tasarlanmıştır. Kale, “yukarı bölüm” ve “aşağı bölüm” olmak üzere iki kademeden oluşmaktadır. Yaklaşık 147×158 metre ölçülerinde, dikdörtgen planlı olan kalenin büyük bölümünü oluşturan yukarı bölüm, deniz seviyesinden yaklaşık 17 metre yüksekte konumlanırken, aşağı bölüm doğrudan sahil seviyesinde yer almaktadır. Kalenin duvarları kaba yonu taş, moloz taş ve kesme taş kullanılarak inşa edilmiştir. Günümüzde toprak altında kalan güneybatı ve kuzeydoğu duvarları ortaya çıkarılmış ve kısmen tamamlanmıştır. Güneybatı, kuzeybatı ve kuzeydoğu cephelerindeki duvarların kalınlığı yaklaşık 4 metre iken, denize bakan güneydoğu duvarının kalınlığı yaklaşık 5 metreye, yüksekliği ise 9 metreye ulaşmaktadır.
Yukarı bölümde, surların üst kısımlarının büyük ölçüde yıkılmış olması nedeniyle, top atışları için tasarlanmış özgün mazgal açıklıklarının çoğu günümüze ulaşmamıştır. Yukarı bölüm ile aşağı bölümün kesiştiği kale duvarının altında, savunma ve depo işlevlerine hizmet eden, büyük ölçekli ve tonoz örtülü 11 eyvan bulunmaktadır. Aşağı bölümün doğrudan denize bakan güneydoğu duvarı, ortasında hafif bir kırılma gösteren ve seğirdim yolu ile üst bölümde bir sıra geniş top mazgalı ve üç sıra dar tüfek mazgalından oluşan özgün bir barbata düzenine sahiptir. Alt kısmında 16 kemer açıklığı bulunan bu anıtsal duvar, kalenin hisarpeçesi işlevini görmektedir.
Kalenin günümüze ulaşan altı kulesinden kuzey kulesi dıştan ongen, içten daire planlı ve kubbe örtülüdür. Çokgen planlı batı kulesinin yanı sıra, kuzeybatıda yer alan orta kule dıştan pahlı dikdörtgen planlı, içten tonoz örtülü olup içerisinde sonradan kapatılmış büyük bir ocak bulunmaktadır. Güneybatıda yer alan orta kule ise dıştan pahlı dikdörtgen planlıdır. Güneyde yer alan daire planlı ve kubbe örtülü kule yarı yıkık durumdadır. Bu kulenin bitişiğinde gözetleme kulesi, zindan ve barutluk odaları bulunmaktadır. Güneydoğudaki sağlam kule ise daire planlı ve kubbe örtülü olup alt kısmında beş kemerli açıklık bulunmaktadır. Kule, iki katlı asker koğuşu, karakol ve cephanelik birimleriyle bağlantılıdır.
Kalenin ana girişi, kuzeydoğu surunda yer alan ve tarihî kayıtlarda “Bâb-ı Kebir” olarak geçen, ancak günümüze ulaşmayan anıtsal kapıdan sağlanmaktaydı. Garnizonun sosyal ihtiyaçlarına yönelik olarak kalenin kuzeyinde bir küçük hamam ve bir çifte hamam, kuzeydoğusunda bir mescit, güneydoğu sahilinde ise bir mendirek bulunmaktadır. Yaklaşık 9×10 metre ölçülerindeki küçük hamam, kareye yakın planlı olup soyunmalık, ılıklık, sıcaklık, su deposu ve külhan bölümlerinden oluşmaktadır. Yaklaşık 18×23 metre ölçülerindeki çifte hamam ise büyük ölçüde harap durumda olmasına rağmen, plan şeması bakımından Kumkale’deki örnekte olduğu gibi, “haçvari dört eyvanlı ve köşe halvet hücreli” klasik Türk hamamı tipolojisini yansıtmaktadır. Kalenin 10×10 metre ölçülerindeki kare planlı mescidi, içten düz ahşap tavanlı, dıştan kırma çatılıdır. Yapının kuzeybatı köşesinde tek şerefeli, bodur bir minare bulunmaktadır.
Hicrî 1303 (Miladî 1885–1886) yılında gerçekleştirilen onarımlar sırasında eklendiği düşünülen tabya, kalenin içinde güneybatı-güneydoğu doğrultusunda iki kanat hâlinde yerleştirilmiştir. Tabya, beş bonet ile bunların arasında yer alan altı top yerinden oluşmaktadır. Tabyaya giriş, kalenin kuzeydoğu duvarında, İlk Şehitler Anıtı’nın hemen yanında yer alan Liman Kapısı’ndan sağlanmaktadır. Kesme taş, moloz taş ve tuğlanın kullanıldığı bu kapı, iki yandan ve üstten düz silmelerle dikdörtgen bir çerçeve içerisine alınmış; üst silme ise profilli bir saçakla sınırlandırılmıştır. Yarım daire kemerli ve profilli başlıklara sahip iki düz sütunceye oturan kapının kemer köşeliklerinde, altı kollu yıldız içeren ay-yıldız kabartmaları bulunmaktadır. Tabyadaki bonetler yaklaşık 3×6 metre ölçülerinde, dikdörtgen planlı ve beşik tonoz örtülüdür. Bonetlerin iç duvarlarında iki sıra hâlinde kare biçimli havalandırma delikleri bulunmaktadır. Eşit ölçülerde olmayan top yerleri ise yaklaşık 8 metre derinliğinde ve 16 metre genişliğindedir.
Kaynakça
Acıoğlu, Yusuf. “Çanakkale’deki Osmanlı Dönemi Savunma Yapıları”. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale 2013.
Acıoğlu, Yusuf. Çanakkale’deki Osmanlı Kaleleri. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı. 2015, Sayı: 19; 93-122.
Acıoğlu, Yusuf. Çanakkale Tabyaları. Sanat Tarihi Dergisi. C.XXV, 2016, Sayı:1; 1-57.
Acıoğlu, Yusuf. Çanakkale Boğazı ve Çevresinde Bulunan Kale ve Tabyalar. 3000 Yıllık Mücadele: Truva’dan Gelibolu’ya Çanakkale. İstanbul: Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları, 2019.
Acıoğlu, Yusuf. Çanakkale Boğazı’ndaki Osmanlı Savunma Yapıları. Eskiçağdan Günümüze Çanakkale Muharebe Alanı. İstanbul: Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Yayınları, 2020.
Akkemik, Ünal, Nesriban Köse, Mesut Çatalbaş ve Lucienne Thys‐Şenocak. Dendrochronology and Archival Texts: Dating the Ottoman Fortress of Seddülbahir on the Gallipoli Peninsula. Archaeometry. 2020, C.LXII, Sayı:2; 427-438.
Altuntaş, Oğuzhan. “1658-1750 Arasında Bahr-i Sefid Boğazı’nın Savunması: Seddülbahir-Sultanhisarı (Kumkale)”. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Çanakkale 2021.
Aslan, Carolyn, Lucienne Thys-Şenocak ve Rahmi Nurhan Çelik. Gelibolu Yarımadası Tarihsel Savaş Alanı Arkeolojisi Araştırmaları: Seddülbahir Kalesi Projesi. TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, 2008, Sayı: 11; 105-120.
Cansız, Ada Umay. Seddülbahir Kalesi. 2024, Arkitera Proje Kaydı. (Erişim Tarihi: 16.10.2026).
ÇATAB. Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Arşivi.
Evliya Çelebi. Seyahatname. C.VIII. Haz. Zuhuri Danışman. İstanbul, 1971.
Metin Parlak, Tuğçenur. Taşınmaz Kültür Varlıklarında Yeniden Kullanılabilirlik: Seddülbahir Kalesi İşlevsel Dönüşümü İçin SWOT Analizi. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı. 2024, C.XXIII, Sayı:37; 13-38.
Özsavaşçı, Arzu. Seddülbahir Kalesi: Araştırma Projesinden Konservasyon Uygulamasına Bir Akademik Projenin Hikayesi. 2015, Arkitera Görüş Yazısı, (Erişim Tarihi: 16.10.2026).
Özsavaşçı, Arzu, Rahmi Şengün, Lucienne Thys-Şenocak, Rahmi Nurhan Çelik ve Gülsün Tanyeli, ÇATAB. Rölöve, Restitüsyon, Konservasyon Projelerinden Restorasyon Uygulaması ve Yeni Kullanım Sürecine Seddülbahir Kalesi 2016 Yılı Çalışmaları. Kargir Yapılarda Koruma ve Onarım Semineri VIII, 2016.
Özsavaşçı, Arzu, Y. Burak Dolu, Lucienne M. Thys-Şenocak, Gülsün Tanyeli, Rahmi Çelik, Rabia Şengün ve ÇATAB. The Restoration of the Seddülbahir Fortress on the Gallipoli Peninsula. Defensive Architecture of the Mediterranean. Vol.XXI, 2025.
Salman, Yıldız. Çeyrek Asırlık Çabanın Çok Ödüllü Meyvesi: Seddülbahir Kalesi Koruma ve Yeniden İşlevlendirme Projesi. Mimarlık Dergisi. 2024, Sayı: 446; 61-64.
Şenocak, Lucienne Thys. Bir Valide Sultan’ın Himayesinde Seddülbahir ve Kumkale. Osmanlı Mimarlığının 7. Yüzyılı (Uluslarüstü Bir Miras), İstanbul: YEM Yayınları, 1999.
Şenocak, Lucienne Thys. Kumkale ve Seddülbahir Osmanlı Kaleleri. Cogito. 2001, Sayı:28; 274-282.
Şenocak, Lucienne Thys. Hadice Turhan Sultan (Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadın Baniler). Çev. Ayla Ortaç, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2009.
Vanthoft, Wolfert Uğural. Çanakkale Savaşları’nın İzini Sürüyor. Popüler Tarih. 2005, Sayı: 56; 18-25.

