GRANVILLE ROLAND FORTESCUE

A+ A- A
Yazdır | Bildir | Rastgele

Granville Roland Fortescue, 12 Ekim 1875’te ABD’de doğmuştur. Yale Koleji’nde başladığı eğitimine Pensilvanya Üniversitesi’nde devam ederken Amerika-İspanya savaşına katılmak için eğitimini yarıda bırakmıştır. 1898’de Amerikan ordusuna katılmış, 1898-1901 arasında Filipinler’de savaşmıştır. 1904‘teki Port Arthur baskınından önce Japon-Rus savaşı sırasında Japonya’da askeri ateşe olarak görevlendirilmiştir. 1906 yılında da ordudan ayrılmıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında ise Daily Telegraph gazetesi adına Belçika, Fransa, İngiltere, Rusya ve Osmanlı Devleti’nin ordularını sahada incelemiştir. Fortescue, muhabirlik yaptığı dönemlerde ve sonrasında birçok kitap yazmıştır. Yazdığı kitaplardan bazıları şunlardır. At the Front with Three Allies: My adventures in the Great War. London 1914: A. Melrose, Ltd; Russia, The Balkans and the Dardanelles, (1915); What of the Dardanelles? An Analysis. 1915; Forearmed, (1916); France Bears The Burden, (1917); Front Line and Deadline: The Experiences of a War Correspondent, New York 1937.

Fortescue, savaş muhabirliği faaliyetleri kapsamında 1915 yılının mayıs ayı içinde İstanbul’a gelmiş, İstanbul’dan Çanakkale’ye geçmiş, cepheleri gezmiş ve savaşla ilgili gözlemlerini yaptıktan sonra tekrar İstanbul’a dönmüştür.

Karargâh-ı Umûmî Erkân-ı Harbiye Reisi Von Bronsart Paşa’nın 20 Mayıs’ta imzaladığı Fortescue’nın cepheye gidiş belgesine göre Fortescue, İstanbul’a New York Amerikan gazetelerinin temsilcisi olarak gelmiş ve İstanbul’da Pera Palas otelinde konaklamıştır. Almanca, İngilizce ve Fransızca bilen Fortescue, Çanakkale cephesine gitmesi için gereken izni Amerika Sefaretinin teveccühü ve Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın müsaadesiyle almıştır.

Fortescue, Çanakkale’ye hareket etmeden önce harp muhabiri sıfatıyla orduya ilhak edeceğini belirten ve hususi talimat hükümlerine uyacağına dair bir belgeyi imzalamıştır.

Fortescue, Çanakkale Savaşları ile ilgili gözlemlerini ve tuttuğu notları Avrupa’ya döndükten sonra Londra’da “What of the Dardanelles” adıyla bir kitapta yayınlamıştır. Granville Roland Fortescue’nun kitabı, Osmanlı Devleti Hariciye Nezareti tarafından derhal tedarik edilmiş ve Erkân-ı Harbiye Riyaseti’ne iletilmiştir. Kitap çok kısa bir süre içinde, Osmanlı Erkân-ı Harbiye Riyaseti İstihbarat Şubesi’nde görevli Yüzbaşı Rahmi tarafından İngilizceden tercüme edilerek 1916 yılı şubat ayında Osmanlıca olarak basılmıştır. Bu tercüme Burhan Sayılır tarafından 2003 yılında “Çanakkale” başlığıyla Osmanlıcadan yeni harflere aktarılmıştır.

Granville Fortescue, Çanakkale Savaşları ile ilgili bu kitabını, özellikle İngiltere’de uygulanan sansür sonucu, halkın savaşla ilgili gerçekleri öğrenemediğini düşündüğü için ve kendi deyimiyle “atmosferi temizlemek” için yazdığını belirtmiştir. Kitapta insanların kafasındaki soru işaretlerini gidermeye çalışmış ve neyin doğru neyin yanlış yapıldığını, kendi tecrübelerine dayanarak açıklamıştır. Kitabının popülerliğini temin etmek için kitap basılmadan önce İngiliz gazeteler sendikası başkanının kendisine “Çanakkale’de gerçekten neler olup bittiğini sadece sen biliyorsun” dediğini aktaran ve kitaba bu cümleyle başlayan Fortescue’nun Çanakkale Savaşları hakkındaki bilgi kaynakları birkaç tanedir. Bunlardan ilki, görevi Çanakkale Boğazı’nın savunma mevzilerini incelemek olan ve barış sırasında Boğazlardan bir iki defa geçmiş bulunan, daha önce Warşova’da birlikte bulunduğu askeri bir gözlemcidir. Bu askeri gözlemcinin görüşlerinin kendisi üzerinde çok büyük etkisi olmuştur. Boğazların ilk zorlanışı ve bombardıman sırasında İstanbul’da askeri konularda deneyimli bazı arkadaşlar edinen Fortescue, bunların tecrübelerinden de faydalanmıştır. Son olarak ise kendisi Çanakkale boğazını geçip Gelibolu ve Anadolu askeri bölgelerini ziyaret etmiştir. Kilitbahir ve Kala-i Sultaniye istihkamlarını görmüş, sahilden doğru Kumkale’ye gitmiştir. 25 Mayıs’taki İngiliz çıkarmasını ve Türk obüslerinin savaş sırasında nasıl kullanıldıklarını bizzat izlemiştir. Savaş gemilerinin bombardımanlarını görmüş, Seddülbahir’deki Fransız, İngiliz ve Türk mevzilerini de gezmiştir. Kendisi bunu “dünyanın gördüğü en büyük savaşta bir gözlemciydim, bunu bir satranç oyununu izler gibi izledim ve bu kitap benim analizlerimin bir özetidir” sözleriyle ifade etmiştir.

Fortescue, Amerika’ya döndüğünde Çanakkale Savaşlarıyla ilgili izlenimlerini çeşitli toplantılarda halkla paylaşmıştır. Metropolitan Kulüp’te yaptığı bir konuşmada, Türk ordusu hakkındaki gözlemleri ve gerçekleşen kara ve deniz savaşlarıyla ilgili bilgiler vermiştir. İtilaf Devletlerinin İstanbul’u ele geçirmesi konusunda konuşmaktan kaçınan Fortescue, iyi bir şekilde güçlendirilmiş bulunan Türk mevzilerini aşmakta büyük güçlükler çekildiğini söylemiştir. Fortescue, Türk ordusuyla birlikte İstanbul’dan Kumkale’ye kadar birlikte geldiğini, Gelibolu ve Kilitbahir’de İngiliz bombardımanına şahit olduğunu, bombaların Türk mevzilerine fazla zarar vermediğini ve İngiliz gemilerinin kıyıya 12 milden fazla yaklaşamadığını, bunun da bombaların etkisini azalttığını kendisini dinleyenlere anlatmıştır.

Fortescue, İtilaf Devletleri’nin Çanakkale Savaşları’ndaki başarısızlığının sebeplerini izah ederken, İngiliz ve Fransız donanmalarının bombardımandan önce elinde hazır bir çıkartma planı olmadığını, müttefiklerin sadece donanmanın Çanakkale’yi geçmeye yeteceğini düşündüklerini, başarısızlığın asıl nedeninin en başta boğazın gemilerle geçmeye çalışılması olduğunu, Türklerin en çok savunma yığdıkları kalelere ve kıyılara çıkarma yapıldığını beyan etmiştir.

Amerikalı eski bir subay olan ve Amerikan gazeteleri adına Çanakkale Savaşları’nı izleyip, Avrupa ve Amerika kamuoylarına savaş devam ederken düşündüklerini anlatan Granville Fortescue’nun eserinde dikkat çeken üç nokta vardır. Bunlardan ilki, Birinci Dünya Savaşı boyunca uygulanan sansür ve doğru bilgiye ulaşma eksikliğidir. Fortescue’nun gerek Amerika’da verdiği konferanslarda gerekse Londra’da yayımlanan kitabında, Çanakkale’de gerçekten neler olduğu konusunda, İngiliz ve Amerikan kamuoylarını aydınlatması ve ayrıca savaş süresince değişik basın kuruluşlarının kasıtlı olarak yalan haber yapıp, kamuoylarını yanlış yönlendirmesini eleştirmesi önemlidir.

İkinci nokta ise kendisinin Amerikalı olması ve bunun sonucunda savaşı İtilaf Devletleri bakış açısına uygun olarak değerlendirmesine rağmen, Türk tarafının ve müttefiklerinin savaş hazırlıkları hakkında çok doğru bilgilere sahip olması, yaptığı değerlendirmelerin gerçeği yansıtması ve henüz savaş devam ederken yayınladığı kitabında henüz İtilaf Devletleri Çanakkale’den geri çekilmeden önce savaşın Türkler tarafından kazanılacağını belirtmesidir. Dikkati çeken son nokta ise Birinci Dünya Savaşı’na çok zor durumda girmiş, yıkılmanın eşiğinde, ölüm kalım mücadelesi veren Osmanlı Devleti ile ilgilidir. Fortescue’nun Çanakkale ile ilgili değerlendirmelerini içeren kitabının Londra’da, 1915 yılının Ekim ayında, basıldıktan sadece 4 ay sonra Erkân-ı Harbiye İstihbarat Dairesi tarafından İngilizce’den tercüme edilip, Türkçe olarak basılması gerçekten takdire şayandır. Dünyanın o zamana kadar gördüğü en büyük savaşın ortasında olmasına rağmen, dış basınının Osmanlı Devleti tarafından yakından takip edildiğini göstermekte ve prestije ve propagandaya önem verildiğini kanıtlamaktadır.

Kaynakça

Albayrak, Muzaffer, “Çanakkale Cephesi’nde Yabancı Gazeteciler”. 100. Yılında Çanakkale Sempozyumu Kitabı. 2018, C.VI, Sayı: 11; 195-214.

BOA. DH. EUM. VRK. 25/60 (Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Evrak Odası Kalemi Evrakı)

Fortescue, Granville. What Of the Dardanelles? An Analysis. London 1915.

Karacakaya, Recep. “Çanakkale Savaşlarının İngiliz ve Amerikan Kamuoyundaki Yansımaları”. 100. Yılında Çanakkale Sempozyumu Kitabı. 2020, C.VI, Sayı: 11; 169-179,

Kuruloğlu, Fehim. “Sydney Morning Herald Gazetesi’ne Göre Gelibolu’da Savaş ve Barış”. III. International Gallipoli Symposium. İstanbul, 2013; 345-361.

Özkaya, Yücel. “Türk ve Dünya Basınında Çanakkale Savaşları”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 1996, C. XII/34; 295-313.

Sayılır, Burhan, Çanakkale: Ümitler, Yanılgılar, Gerçekler. Ankara: Yeni Türkiye Yayınevi, 2003.

Washington Post. 28 Ekim 1915.

GRANVILLE ROLAND FORTESCUE
Yazar: Safa Furkan Karacakaya
Editör: Murat Karataş
Web Sitesi: Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi
Yayımcı: Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları
Yayın Yeri ve Tarihi: İstanbul 2026
Erişim Tarihi: 16 Kasım 2026