II. WILHELM

A+ A- A
Yazdır | Bildir | Rastgele

Hayatı ve Hükümdarlığı

II. Wilhelm (Friedrich Wilhelm Viktor Albert, 27 Ocak 1859, Berlin – 4 Haziran 1941, Doorn), Hohenzollern hanedanından Prusya Kralı ve Alman İmparatoru (1888-1918), Alman İmparatorluğu’nun son imparatorudur. Prusya Kralı ve Alman İmparatoru III. Friedrich ile Britanya Kraliçesi Victoria’nın kızı Victoria’nın oğlu olarak dünyaya geldi. Prusya-Alman ve Britanya monarşileri arasındaki hanedan bağlarının güçlü olduğu bir çevrede yetişti. 1881’de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg hanedanından Auguste Viktoria ile evlendi. Çiftin yedi oğlu ve bir kızı olmak üzere sekiz çocuğu oldu. Aile, II. Wilhelm’in hükümdarlığı boyunca Alman monarşisinin kamusal temsilinin önemli bir parçasını oluşturdu.

Babası III. Friedrich’in 99 gün süren hükümdarlığının ardından 15 Haziran 1888’de tahta çıkan II. Wilhelm, 1918’e kadar süren saltanatı boyunca siyasi karar süreçlerine kişisel müdahaleleri ve askeri kimliğiyle öne çıktı. Hükümdarlığının ilk yıllarından itibaren devlet yönetiminde şahsî ağırlığını artırmaya yöneldi. Mart 1890’da Şansölye Otto von Bismarck’ın görevden ayrılması, imparatorun özellikle dış politika üzerindeki etkisinin genişlemesine imkân sağladı. Tarihçi John C. G. Röhl’ün “şahsi monarşi” olarak nitelendirdiği bu yönetim tarzı, II. Wilhelm’in anayasal yetkilerinin ötesinde siyasi süreçler üzerinde etkili olmaya çalışmasıyla ilişkilendirilmektedir.

II. Wilhelm döneminde Alman İmparatorluğu, hızlı sanayileşmenin, dış ticaretin ve sermaye birikiminin sağladığı ekonomik gücü siyasi nüfuza dönüştürme arayışına girdi. Donanmanın genişletilmesi, sömürgecilik, uluslararası ticaret ve Avrupa dışındaki ekonomik faaliyetler bu politikanın başlıca unsurları arasında yer aldı. 1890’lı yıllardan itibaren belirginleşen Weltpolitik (Dünya Politikası) anlayışı Alman İmparatorluğu’nun mevcut Avrupa güç dengesi içerisindeki konumunu korumanın ötesinde dünya siyasetinde daha etkili bir aktör olma hedefini ifade ediyordu.

II. Wilhelm’in kamuoyuna açık faaliyetleri de hükümdarlığının bu siyasi niteliğiyle bağlantılıydı. Konuşmalar, devlet törenleri, askeri manevralar, yurt içi ve dışındaki seyahatler, imparatorluğun gücünü ve hükümdarın devlet içerisindeki konumunu sergileyen başlıca kamusal faaliyetlerdi. Bu yönüyle II. Wilhelm’in hükümdarlığı, karar alma mekanizmalarındaki şahsi müdahalelerinin yanı sıra, monarşinin kamuoyu önündeki temsiliyle de karakterize edildi.

Birinci Dünya Savaşı’nın başında Alman silahlı kuvvetlerinin en yüksek komutanı olan II. Wilhelm’in savaş ilerledikçe askeri kararlar üzerindeki etkisi azaldı. Özellikle 1916’dan itibaren Mareşal Paul von Hindenburg ile General Erich Ludendorff’un yön verdiği Yüksek Ordu Komutanlığı (Oberste Heeresleitung) savaşın askeri ve siyasi yönetiminde belirleyici konuma geldi. Birinci Dünya Savaşı’nın son yılında Alman İmparatorluğu’nun yenilgisi, iç siyasette derinleşen kriz ve Kasım 1918’de başlayan Alman Devrimi sonucunda II. Wilhelm Alman İmparatorluğu’nu terk ederek Hollanda’ya geçti. 28 Kasım 1918’de Prusya Krallığı ve Alman İmparatorluğu tahtlarından resmen feragat etti. Hayatının geri kalanını önce Amerongen’de, 1920’den itibaren Doorn’da sürgünde geçirdi ve 1941’de burada öldü.

Weltpolitik ve Osmanlı Coğrafyası

Osmanlı-Alman ilişkilerinin kökleri, II. Wilhelm döneminden önceye uzanmakla birlikte, iki devlet arasındaki yakınlaşma özellikle 19. yüzyılın son çeyreğinde yeni bir nitelik kazandı. Bu süreçte Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletleri arasındaki konumu ile Alman İmparatorluğu’nun yükselen ekonomik ve siyasi gücü birbirini tamamlayan çıkar alanları oluşturdu.

II. Wilhelm’in iktidara geldiği dönemde Alman İmparatorluğu’nun Osmanlı coğrafyasına yönelik ilgisi, Weltpolitik çerçevesinde daha geniş bir uluslararası stratejinin parçası hâline geldi. Alman yönetici çevreleri açısından Osmanlı toprakları, yatırım ve ticaret imkânları, Avrupa ile Yakındoğu arasındaki ulaşım bağlantıları ve Boğazlar üzerindeki stratejik konumu nedeniyle önem taşıyordu. Bunun yanında Osmanlı Devleti, Alman İmparatorluğu’nun Avrupa dışında siyasi ve ekonomik nüfuz geliştirebileceği alanlardan biri olarak değerlendiriliyordu.

Bu yakınlaşmanın temelinde, iki devletin ekonomik ve siyasal ihtiyaçlarının kesişmesi yatmaktaydı. Alman sermayesi; yeni yatırım ve ticaret alanlarına yönelme arayışı içerisindeyken, Osmanlı yönetimi ulaştırma altyapısının geliştirilmesi, dış mali kaynaklara erişimin sağlanması ve askeri modernleşmenin sürdürülmesi amacıyla Avrupalı devletlerle ilişkilerini ve iş birliği imkânlarını geliştirmeye çalışıyordu. Anadolu Demiryolları ve Bağdat Demiryolu bu karşılıklı çıkarların en somut örnekleri arasında yer aldı. Demiryolu projeleri; Alman şirketleri ve sermayesi açısından ekonomik fırsatlar yaratırken, Osmanlı Devleti açısından askeri sevkiyatın kolaylaştırılması, merkezi idarenin taşradaki etkinliğinin artırılması ve ekonomik dolaşımın geliştirilmesi bakımından önem taşıyordu.

Alman dış politikasındaki küresel güç arayışı, Dışişleri Bakanı Bernhard von Bülow’un 1897 tarihli meclis konuşmasında dile getirdiği “güneşteki yer” (Platz an der Sonne) ifadesinde de karşılık buldu. Ancak Almanların Osmanlı coğrafyasındaki faaliyetleri yalnızca ekonomik yatırımlarla sınırlı kalmadı. Askeri danışmanlık, diplomatik temaslar ve hükümdar ziyaretleri, ilişkilerin farklı düzlemlerini birbirine bağladı. Böylece demiryolları ve sermaye yatırımları ekonomik boyutu, askeri heyetler ve subaylar güvenlik boyutunu, hükümdar ziyaretleri ise diplomatik ve kamusal boyutu temsil eden birbirini tamamlayıcı unsurlar hâline geldi.

II. Wilhelm’in 1889 ve 1898’de gerçekleştirdiği Osmanlı ziyaretleri bu çok katmanlı ilişkinin hükümdarlık düzeyindeki yansımalarıydı. Özellikle 1898 ziyareti, Alman İmparatorluğu’nun Osmanlı coğrafyasına yönelik siyasi ilgisinin geniş bir kamuoyu önünde sergilenmesini sağladı. 1917’deki son ziyaret ise önceki temaslardan farklı olarak, iki devletin savaş hâlindeki ittifakının koşulları içerisinde gerçekleşti.

Osmanlı-Alman Askeri İlişkileri

Osmanlı-Alman ilişkilerinin askeri boyutu, II. Wilhelm döneminde giderek güçlendi. 1880’lerden itibaren Alman subaylarının Osmanlı ordusundaki reform çalışmalarına katılması, iki devlet arasındaki askeri iş birliğinin temelini oluşturdu. Colmar von der Goltz’un Osmanlı ordusundaki faaliyetleri bu sürecin önemli örneklerinden biridir. Goltz’un ardından farklı Alman subayları da Osmanlı askeri teşkilatının eğitim ve yeniden yapılanma faaliyetlerinde görev aldı.

Birinci Dünya Savaşı öncesinde gelişen Osmanlı-Alman askeri ilişkileri, savaş yıllarında daha yoğun ve kurumsal bir iş birliği çerçevesine kavuştu. Liman von Sanders başkanlığındaki Alman askeri heyetinin Osmanlı ordusunda görev alması, iki tarafın askeri tecrübe ve uzmanlıklarını ortak bir çalışma zemini içinde buluşturdu. Bununla birlikte, Osmanlı ordusunun sevk ve idaresi, Alman askeri makamları ile Osmanlı hükümeti ve askeri kadroları arasındaki iş birliği ve görüş alışverişi çerçevesinde şekillendi, Osmanlı tarafı kendi siyasi ve stratejik öncelikleri doğrultusunda karar alma ve uygulama yetkisini korudu.

2 Ağustos 1914 tarihli Osmanlı-Alman ittifak antlaşması, iki devlet arasındaki askeri ve siyasi ilişkilerde önemli bir dönüm noktası oluşturdu. Ancak bu antlaşmaya rağmen Osmanlı Devleti başlangıçta savaşa doğrudan katılmayarak tarafsızlığını korumaya çalıştı. Akdeniz’de İngiliz ve Fransız donanmalarından kaçan Goeben ve Breslau adlı Alman savaş gemilerinin Osmanlı donanmasına katılması ve Yavuz ile Midilli adlarını almaları, Osmanlı-Alman askeri iş birliğinin sembollerinden biri hâline geldi. Amiral Wilhelm Souchon’un komutasındaki Osmanlı donanmasının 29 Ekim 1914’te Karadeniz’de Rus limanlarına yönelik harekâtı ise Osmanlı Devleti’nin savaşa fiilen katılmasına giden süreçte belirleyici gelişmelerden biri oldu.

Bu gelişmeler, Osmanlı Devleti’nin Alman İmparatorluğu ile ittifakının diplomasinin yanı sıra askeri personel, silah, donanma ve stratejik planlama alanlarını da içeren kapsamlı bir iş birliğine dönüştüğünü göstermektedir.

1917 Osmanlı Ziyareti ve Çanakkale

II. Wilhelm’in Osmanlı Devleti’ne üçüncü ve son ziyareti, Ekim 1917’de gerçekleşti. Ziyaret, Alman İmparatorluğu ile Osmanlı İmparatorluğu’nun aynı ittifak sistemi içerisinde savaştığı bir döneme rastlaması bakımından önceki ziyaretlerden farklı bir anlam taşıyordu. İstanbul’daki diplomatik temasların yanı sıra Çanakkale cephesinin ziyaret programına dâhil edilmesi, savaşın iki müttefik arasındaki ortak tecrübesinin hükümdar düzeyinde sergilenmesine imkân sağladı.

II. Wilhelm’in Osmanlı İmparatorluğu’na son ziyareti, dönemin Osmanlı basınında ayrıntılı biçimde takip edildi. İkdam, Sabah ve Tanin II. Wilhelm’in İstanbul’a gelişinden önce programı haberleştirmiş, Çanakkale ziyaretini ise savaşın devam ettiği bir dönemde Osmanlı-Alman ittifakının görünür bir göstergesi olarak sunmuştur. İkdam’ın 17 Ekim tarihli nüshasında “Kayser İkinci Wilhelm Hazretlerinin şehrimizi ziyaret ve temaşası”, Sabah’ta “İmparator Hazretlerinin Dünkü Ziyareti”, Tanin’de ise “Kayser Hazretleri İstanbul’da” başlıklarıyla ziyaretin ayrıntıları aktarılmıştır. Ziyaret öncesindeki haberlerde kullanılan “Şanlı ve Muhterem bir misafir […]”, “Muazzam bir vaka-i tarihiye” ve “Muhterem Misafirimiz” benzeri ifadeler, ziyaretin dönemin basınında sıradan bir diplomatik temasın ötesinde, müttefiklik ve hükümdarlık sembolizmi çerçevesinde sunulduğunu göstermektedir.

17 Ekim 1917’de II. Wilhelm, Enver Paşa ile görüştükten sonra Çanakkale’ye ulaştı. Askeri törenle karşılanan imparator, Hamidiye Tabyası’nda 18 Mart 1915 Çanakkale Deniz Muharebesi hakkında harita üzerinden bilgilendirildi. Ardından Gelibolu Yarımadası’na geçen II. Wilhelm, Anafartalar, Arıburnu ve diğer savaş alanlarını gezdi. Liman von Sanders burada kendisine muharebelerin seyri hakkında bilgi verdi. Ziyaret sırasında II. Wilhelm’e, 18 Mart 1915 Çanakkale Deniz Muharebesi’ni simgeleyen ve üzerinde “Çanakkale 18 Mart 1915” ibaresi bulunan ahşap bir gemi maketi hediye edildi. İmparator, Arıburnu’nda kendisi için hazırlanan çadırda yemeğini yedikten sonra incelemelerini sürdürdü ve günün sonunda Yavuz zırhlısıyla İstanbul’a döndü.

Çanakkale ziyareti, II. Wilhelm’in İstanbul’daki temaslarıyla birlikte Osmanlı-Alman ittifakının savaş koşullarındaki görünürlüğünü artıran bir ziyaret olarak basına yansıdı. 18 Ekim tarihli Tanin, Çanakkale’deki temasları “Kayser Hazretlerinin Ziyareti” başlığı altında aktarırken, 19 Ekim tarihli İkdam ve Sabah da imparatorun ziyareti ve dönüşü hakkında ayrıntılı haberler yayımladı. Ziyaret münasebetiyle Sultan Mehmed Reşad’ın II. Wilhelm’e Çanakkale Savaşı fotoğraflarından oluşan bir albüm hediye etmesi, 1915 muharebelerinin 1917’de görsel malzemeler aracılığıyla da yeniden hatırlatıldığını göstermektedir. Çanakkale ziyareti bu yönüyle 1915’teki muharebelerin askeri sonuçlarının yanı sıra, 1917’de bu savaş alanlarının nasıl hatırlandığı ve müttefiklik ilişkisi içerisinde nasıl anlamlandırıldığı bakımından önem taşımaktadır. Böylece Çanakkale, ziyaret sırasında hem 1915’teki Osmanlı zaferinin simgesel mekânlarından biri hem de Osmanlı-Alman ittifakının savaş dönemindeki ortaklığını temsil eden bir muharebe alanı olarak öne çıkmaktadır.

Çanakkale Ziyareti ve Sinema

Ziyaretin hareketli görüntülerle kayda alınmış olması, olayı dönemin görsel kültürü ve medya tarihi açısından da önemli bir tarihi belgeye dönüştürmektedir. II. Wilhelm’in İstanbul ve Çanakkale ziyaretleri, Alman Bild- und Filmamt (BuFA) ile Osmanlı ordusunun sinema birimleri tarafından ayrı ayrı filme alınmıştır. Alman yapımı Der Kaiser bei unseren türkischen Verbündeten [İmparator Türk Müttefiklerimizle Birlikte], askeri ve diplomatik nitelikte görüntüler içeren ve iki kısımdan oluşan bir film derlemesidir. 1917 tarihli, siyah-beyaz ve sessiz olan filmin günümüze farklı arşiv kopyaları ulaşmış olup, dijitalleştirilmiş kopyalardan biri yaklaşık 34 dakika uzunluğundadır ve Alman Federal Arşivi (Bundesarchiv) koleksiyonunda bulunmaktadır. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Film Mirasım platformunda da ziyaretin görüntüleri izlenebilmektedir.

Filmin Çanakkale bölümünde II. Wilhelm’in Hamidiye Tabyası’na gelişi, burada askeri yetkililer tarafından bilgilendirilmesi ve Gelibolu Yarımadası’ndaki savaş alanlarını ziyareti gösterilir. Yavuz zırhlısı, Osmanlı askerleri, tahkimatlar ve savaş alanlarına ilişkin görüntüler, hükümdarın ziyaretini savaşın devam ettiği sırada iki müttefik arasındaki askeri bağın görsel anlatısına dönüştürür.

Filmde II. Wilhelm’in Alman üniformasından Osmanlı mareşal üniformasına geçtiği levha özellikle dikkat çekmektedir. Bu sahne, ziyaretin siyasi anlamını doğrudan açıklamak yerine görsel bir karşıtlık üzerinden kurar: İmparator önce Alman hükümdarı ve müttefik devletin başı olarak, ardından Osmanlı ordusuyla aynı askeri sembolizm içerisinde gösterilir. Böylece ittifak ilişkisi, kıyafet, mekân ve askeri törenler aracılığıyla seyirciye aktarılır.

Bu görüntülerin propaganda niteliği, filmin savaş devam ederken hazırlanması ve gösterime sunulmasıyla daha belirgin hâle gelir. Film, Çanakkale’deki savaş alanlarını 1917’de devam eden Osmanlı-Alman savaş ortaklığı içerisinde yeniden çerçeveler. Bu nedenle görüntüler, hem ziyaretin görsel kaydı hem de ittifakın kamuoyuna aktarılmasında kullanılan bir iletişim aracı olarak değerlendirilebilir.

Ziyaret görüntülerinin İstanbul’da sinema salonlarında gösterildiğine ilişkin dönemin basınında da kayıtlar bulunmaktadır. Osmanischer Lloyd’un 27 Ekim 1917 tarihli nüshasında II. Wilhelm’in Osmanlı topraklarındaki ziyaretine ilişkin film görüntülerinin Cinéma Américain’de gösterildiğine dair haber yer almaktadır. Böylece Çanakkale ziyareti, diplomatik ve askeri çevrelerle sınırlı kalmayarak sinema seyircisinin karşısına da çıkarılmıştır.

Filmin farklı kopyalarında kullanılan ara yazılar da görüntülerin dolaşım bağlamına ilişkin bilgi vermektedir. Osmanlı Türkçesi, Almanca ve Fransızca ara yazıların bulunması, filmin farklı seyirci gruplarına yönelik gösterimlerde yeniden düzenlenmiş veya farklı versiyonlarının hazırlanmış olabileceğini düşündürmektedir. Bu durum, savaş döneminde hareketli görüntünün yalnızca olayları kaydetmek için değil, farklı kitlelere ulaştırılmak üzere yeniden biçimlendirilen bir iletişim aracı olarak kullanıldığını göstermektedir.

II. Wilhelm’in Çanakkale ziyareti böylece üç düzeyde ele alınabilir. Ziyaret, bir yandan Osmanlı-Alman ittifakının savaş koşullarındaki diplomatik tezahürlerinden biri, diğer yandan 1915 Çanakkale Muharebeleri’nin 1917’de yeniden hatırlanmasına imkân veren bir askeri ziyaret, son olarak da bu iki boyutu görsel bir anlatıya dönüştüren film kayıtlarının konusu olmuştur. Bu bağlam içerisinde II. Wilhelm’e ilişkin filmler, Çanakkale’nin savaş sırasında nasıl temsil edildiğini ve Osmanlı-Alman ittifakının hangi görsel unsurlar üzerinden anlatıldığını incelemek açısından kaynak belge niteliği taşımaktadır.

Kaynakça

Aksakal, Mustafa. The Ottoman Road to War in 1914: The Ottoman Empire and the First World War. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.

Alkan, Necmettin. “Dış Siyasetin Bir Aracı Olarak Hükümdar Gezileri: Kaiser II. Wilhelm’in 1898 Şark Seyahati”. Osmanlı Araştırmaları. 2008, Sayı: 31; 9–53.

Beydilli, Kemal. “Prusya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/prusya

Bülow, Bernhard von. “Rede im Reichstag, 6. Dezember 1897”. Stenographische Berichte über die Verhandlungen des Reichstags. IX. Legislaturperiode, V. Session, 1897/98, Bd. 1. Berlin: Druck und Verlag der Norddeutschen Buchdruckerei und Verlags-Anstalt, 1898.

Christensen, Peter H. Germany and the Ottoman Railways: Art, Empire, and Infrastructure. New Haven: Yale University Press, 2017.

Deringil, Selim. İktidarın Sembolleri ve İdeoloji: II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909). Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: Doğan, 2014.

Ediger, Volkan Ş. ve John V. Bowlus. “Greasing the Wheels: The Berlin-Baghdad Railway and Ottoman Oil, 1888–1907”. Middle Eastern Studies. 2020, Sayı: 2; 193–206.

Erickson, Edward J. Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War. Westport, CT: Greenwood Press, 2001.

Fischer, Fritz. “Weltpolitik, Weltmachtstreben und deutsche Kriegsziele”. Historische Zeitschrift. 1964, Sayı: 1; 265–346.

Fischer, Fritz. Griff nach der Weltmacht. Die Kriegszielpolitik des kaiserlichen Deutschland 1914/18. Düsseldorf: Droste Verlag, 2013 [1961]

“İmparator Hazretlerinin Dünkü Ziyareti”. Sabah. 17 Teşrin-i evvel 1917.

“İmparator Hazretlerinin Murafakatı”. Sabah. 19 Teşrin-i evvel 1917.

“Kaiser Wilhelm in Konstantinopel”. Osmanischer Lloyd. 27 Ekim 1917.

Karacagil, Ö. Kürşad. “Alman İmparatoru İstanbul’da (1917)”. Gazi Akademik Bakış. 2013, Sayı: 12; 111–133.

Karpat, Kemal H. “The Entry of the Ottoman Empire into World War I”. Belleten. 2004, Sayı: 253; 687-734.

“Kayser Hazretleri İstanbul’da”. Tanin. 17 Teşrin-i evvel 1917.

“Kayser Hazretlerinin Ziyareti”. Tanin. 18 Teşrin-i evvel 1917.

“Kayser İkinci Wilhelm Hazretlerinin Azimetleri”. İkdam. 19 Teşrin-i evvel 1917.

“Kayser İkinci Wilhelm Hazretlerinin şehrimizi ziyaret ve temaşası”. İkdam. 17 Teşrin-i evvel 1917.

Kırel, Serpil ve Oya Kasap Ortaklan. “Alman İmparatoru II. Wilhelm’in Osmanlı İmparatorluğu’nu Son Ziyareti (1917)”. Sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi. 2018, Sayı: 1; 113–158.

Kroll, Frank-Lothar, “Wilhelm II. (Friedrich Wilhelm Viktor Albert)”. Neue Deutsche Biographie. https://www.deutsche-biographie.de/gnd118632892.html#ndbcontent

“Muazzam bir vaka-i tarihiye”. İkdam. 16 Teşrin-i evvel 1917.

“Muhterem Misafirimiz Geldi”. Sabah. 16 Teşrin-i evvel 1917.

Ortaylı, İlber. Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu. İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.

Röhl, John C. G. Wilhelm II: The Kaiser’s Personal Monarchy, 1888–1900. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.

“Şanlı ve Muhterem bir misafir: Kayser ikinci Wilhelm Hazretleri”. Tanin. 15 Teşrin-i evvel 1917.

Şimşek, Cevat. “Almanya İmparatoru II. Wilhelm’in 1917 Türkiye Ziyaretinin Osmanlı Basınındaki Yansımaları”. Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi. 2020, Sayı: 1; 56–71.

“Treaty of Alliance Between Germany and Turkey 2 August, 1914”. The Avalon Project. https://avalon.law.yale.edu/20th_century/turkgerm.asp

Trumpener, Ulrich. “Liman von Sanders and the German-Ottoman Alliance”. Journal of Contemporary History. 1966, Sayı: 4; 179–192.

Der Kaiser bei unseren türkischen Verbündeten. [Film]. Almanya: Bild- und Filmamt, 1917. https://www.europeanfilmgateway.eu/lt/detail/der%20kaiser%20bei%20unseren%20t%C3%BCrkischen%20verb%C3%BCndeten/eye::4d9f94aa9b33205744d868daab9a7ed4

Der Kaiser bei unseren türkischen Verbündeten. [Film]. Imperial War Museums (IWM 772). https://film.iwmcollections.org.uk/record/425

Alman İmparatoru’nun Dersaadet’e Gelişi. [Film]. Osmanlı İmparatorluğu: Merkez Ordu Sinema Dairesi, 1917. MSGSÜ-STM/DVD.

Alman İmparatoru II. Wilhelm’in Çanakkale Cephesini Ziyareti. [Film]. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1917. https://filmmirasim.ktb.gov.tr/tr/film/alman-imparatoru-nun-osmanli-topraklarini-ziyareti

Alman İmparatoru II. Wilhelm’in İstanbul Ziyareti. [Film]. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1917. https://filmmirasim.ktb.gov.tr/tr/film/alman-imparatoru-nun-dersaadet-e-gelisi-3

Alman İmparatoru II. Wilhelm’in İstanbul Ziyareti. [Film]. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1917. https://filmmirasim.ktb.gov.tr/tr/film/sultan-resad-doneminden-goruntuler

II. WILHELM
Yazar: Oya Kasap Ortaklan
Editör: Murat Karataş
Web Sitesi: Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi
Yayımcı: Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları
Yayın Yeri ve Tarihi: İstanbul 2026
Erişim Tarihi: 16 Kasım 2026