FRANSIZ DOĞU SEFERİ KOLORDUSU
Fransız Doğu Seferi Kolordusu (Corps Expéditionnaire d’Orient – C.E.O.), Birinci Dünya Savaşı’nda İtilaf Devletleri’nin Çanakkale Boğazı ve Gelibolu Yarımadası’nı ele geçirmek amacıyla planladığı müşterek harekâta katılmak üzere Fransa Savaş Bakanlığı ve Genelkurmayı tarafından 22 Şubat 1915’te teşkil edilen operasyonel kolordudur. Sefer boyunca kolordu bünyesinde toplam yaklaşık 80.000 asker görev almıştır.
Kolordunun kuruluşu, Rus Orduları Başkomutanı Grand Dük Nikolay’ın Aralık 1914’te Kafkasya Cephesi’ndeki Osmanlı baskısını hafifletmek amacıyla müttefiklerden bir oyalama harekâtı talep etmesiyle ilişkilendirilmektedir. Bu talep, Fransız askerî ve sivil idareleri arasındaki stratejik görüş ayrılığını belirginleştirmiştir. Genelkurmay Başkanı General Joseph Joffre, dikkatlerin Batı Cephesi’nden Doğu Akdeniz’e kaydırılmasına karşı çıkmış; buna karşılık Dışişleri Bakanlığı, savaş sonrasında Suriye ve Doğu Akdeniz’deki tarihî çıkarların korunması gerekçesiyle bölgede askerî varlık gösterilmesi gerektiğini savunmuştur. Bu çekişme neticesinde Fransa Savaş Bakanlığı, Batı Cephesi’ndeki ana orduları zayıflatmaksızın sömürge depolarından ve yedek birliklerden oluşan geçici bir kuvvet teşkil etme yoluna gitmiştir.
Fransız Genelkurmayı (G.Q.G.), 22 Şubat 1915 tarihinde Doğu Akdeniz’deki denizaşırı harekâtta görev alacak bir kolordunun kurulması yönünde talimat vermiştir. 24 Şubat 1915’te doğrudan Ordu Genel Karargâhı emrine bağlanan kolordunun teşkili, 1 Mart 1915 itibarıyla tamamlanmıştır. Komutasına, daha önce Fas’ta görev yapmış olan General Albert d’Amade getirilmiştir. Öncü birlikler 13 Mart’ta Limni adasına varmış; burada Yunan makamları ve İngiliz liman komutanı ile koordinasyon sağlanarak Fransız üssü kurulmuştur. D’Amade’ın Gelibolu’ya doğrudan yüklenmek yerine Anadolu yakasındaki Edremit Körfezi’nden kuşatma yapılmasını öngören planı, İngiliz müttefikler ve Paris tarafından “sınırsız askerî yükümlülük yaratacağı” gerekçesiyle reddedilmiş; kolordu doğrudan Çanakkale cephesine yönlendirilmiştir.
Kolordu bünyesinde hem Fransa anakarasından düzenli piyade unsurları hem de Kuzey ve Batı Afrika sömürgelerinden sevk edilen birlikler yer almıştır. Muharip sınıflar arasında bir piyade tümeni, bir sömürge piyade tugayı (Régiment d’Infanterie Coloniale), Afrika avcılarından oluşan bir süvari alayı ile gönüllüler ve Osmanlı tebaası mültecilerden teşkil edilen Doğu Yabancı Taburu bulunmaktaydı. Topçu unsurları, üçer bataryadan oluşan üç sahra topçu grubu (75 mm’lik bataryalar), ikişer bataryadan oluşan üç dağ topu grubu ve tümen topçu parkından meydana gelmiştir. İstihkâm ve muhabere hizmetleri bir istihkâm taburu, telgraf müfrezesi, telsiz-telgraf istasyonları, güneş yansıtıcı haberleşme birimleri ve gözetleme uçaklarından oluşan Morane hava bölüğünce yürütülmüştür. Lojistik ve sıhhiye teşkilatı ise sahra hastaneleri, Duguay-Trouin hastane gemisi desteği, iki seyyar cerrahi birliği, tahliye müfrezeleri ve seyyar fırın tesislerinden ibarettir.
Kolordu başlangıçta yaklaşık 16.700 askerle tek tümenli bir güç olarak kurulmuş; Mayıs 1915’te General Maurice Bailloud komutasındaki 156’ncı Piyade Tümeni’nin katılımıyla iki tümenli bir yapıya kavuşarak, yaklaşık 42.000 askere ulaşmıştır. Kolordunun askerî demografisi, Fransız sömürge imparatorluğunun etnik ve coğrafi çeşitliliğini yansıtmaktadır. Cezayir ve Tunus’taki Fransız yerleşimcilerinden devşirilen Zuave (Zuhaf) taburları ile Yabancı Lejyonu unsurları, Afrika Ordusu’nun (Armée d’Afrique) çekirdeğini oluşturmuştur. Batı Afrika’dan toplanan Senegal Nişancıları (Tirailleurs Sénégalais), Mart-Aralık 1915 döneminde Fransız kara gücünün yarıdan fazlasını oluşturmuş; bunlara “Marsouin” adıyla anılan sömürge piyadeleri eşlik etmiştir. Temmuz 1915 sonlarında ise Pantelis Karasevdas komutasında Limni’de eğitilmiş, yaklaşık 440 kişilik bir Yunan gönüllü taburu (Légion Grecque), 1’inci Afrika Geçici Alayı bünyesine dahil edilmiştir. Gönüllülerin 18-40 yaş aralığında, bekar veya dul olmaları ve sefer görevine engel bir durumlarının bulunmaması şart koşulmuştur. Tabur; her biri 250 kişiden oluşan dört bölük ve 1’inci Yabancı Alayı’na bağlı bir bölük şeklinde tasarlanmıştır. Sömürge birliklerinin parlak renkli üniformaları Zuhafların kırmızı şalvarları, Senegallilerin koyu mavi ceketleri ve beyaz mantar şapkaları sarp arazide Osmanlı nişancı ve makineli tüfekçileri karşısında bu birlikleri belirgin hedefler hâline getirmiştir.
Kolordunun ana toplanma üssü Limni (Lemnos) Adası’ndaki Mondros Limanı olarak belirlenmiş; öncü birlikler Mart 1915 ortasında Armand-Béhic, Savoie, Djurdjura ve Vinh-Long gemileriyle adaya intikal etmiştir. Mondros Limanı’ndaki iskele ve rıhtım yetersizlikleri, fırtınalı hava koşulları ile mavna ve römorkör eksikliği tahliye ve hazırlıkları aksatmıştır. Müttefik Sefer Kuvvetleri Başkomutanı General Sir Ian Hamilton ile Fransız komuta kademesi arasında varılan mutabakat neticesinde, kolordunun büyük kısmı 27-31 Mart 1915 tarihleri arasında İskenderiye’ye nakledilmiştir. İskenderiye’de Victoria Koleji binası kolordu karargâhına dönüştürülmüş, birlikler Ramle ve Zaira ordugâhlarında çıkarma eğitimine tabi tutulmuştur.
Müttefiklerin 1 Numaralı Genel Harekât Emri gereğince Fransız kuvvetlerine, İngilizlerin Seddülbahir ve Morto Koyu çıkarmalarını korumak ve Anadolu kıyısındaki Türk bataryalarının ateşini bastırmak amacıyla Kumkale’ye çıkma görevi verilmiştir. Albay Ruef komutasındaki 6’ncı Sömürge Alayı öncülüğünde 25-26 Nisan 1915’te icra edilen bu taarruzda, Kumkale köyü ve mezarlığı çevresinde şiddetli sokak ve süngü çatışmaları yaşanmıştır. Osmanlı 39’uncu Alayı’nın Yarbay Nurettin Bey komutasındaki gece süngü taarruzları ve müttefik donanmasının bombardımanı karşısında Fransız birlikleri ağır kayıplar vererek 26 Nisan akşamı gemilere alınmış ve Gelibolu Yarımadası’na sevk edilmiştir.
Seddülbahir’e intikal eden kolordu, müttefik cephesinin en doğu ucunu oluşturan Morto Koyu ve Kerevizdere sektörünü tutmuştur. 28 Nisan-8 Mayıs 1915 tarihleri arasında cereyan eden Birinci ve İkinci Kirte Muharebelerinde Alçıtepe yükseltisini hedefleyen taarruzlar, Kerevizdere yamaçlarındaki Osmanlı makineli tüfek ve topçu ateşi karşısında kırılmıştır; sahada yaşanan ağır kayıplar nedeniyle bölgeye askerler tarafından “Ravin de la Mort” (Ölüm Vadisi) adı verilmiştir.
Fransız harp raporlarında Kemal Bey Tepesi (83 Rakımlı Tepe), Haricot (Fasulye Siperi) ve Bouchet Tabyası olarak anılan müstahkem hatlarda aylar süren kanlı süngü muharebeleri cereyan etmiştir. Haziran ve Temmuz aylarındaki Birinci ve İkinci Kerevizdere Muharebelerinde yüzey taarruzlarının kilitlenmesiyle mücadele yeraltına intikal etmiş, iki tarafın istihkâm birlikleri karşılıklı lağım tünelleri patlatarak yıpratma savaşı yürütmüştür. Yabancı Lejyonu’nun ağır subay kayıpları verdiği çarpışmalar sonucunda Osmanlıların müstahkem Haricot ve Le Rognon (Böbrek) tabyaları ağır kayıplarla ele geçirilmiştir.
7 Ağustos 1915’te, Anafartalar ve Conkbayırı harekâtını desteklemek ve güneydeki Osmanlı 14’üncü Tümeni’ni sabitlemek amacıyla General Bailloud’nun emriyle son büyük Kerevizdere taarruzu başlatılmıştır. 175’inci Fransız Alayı, yoğun topçu hazırlığının ardından Şühedatepe ve Cesetlertepe’ye sızarak Osmanlı cephesini kritik bir noktaya getirmiş; ancak 42’nci Alay Komutanı Binbaşı Ahmet Nuri Bey’in cephe gerisindeki personeli dahi süngü taktırarak hücuma sürmesiyle taarruz sıfır kazançla püskürtülmüştür. Bu çarpışmada Fransızlar 780, Türk tarafı ise 1.793 zayiat vermiştir.
Çanakkale cephesindeki çetin muharebeler, kolordu komuta kademesinde sık değişikliklere yol açmıştır. General Albert d’Amade, harekâtın teşkilatlanma ve ilk çıkarma safhasını sevk ve idare etmiştir. General Henri Gouraud, 14 Mayıs 1915’te komutayı devralmış; 30 Haziran’da Kerevizdere bölgesinde bir Türk topçu mermisiyle ağır yaralanarak kolunu kaybetmiş ve tahliye edilmiştir. Yerine geçen General Maurice Bailloud, Kerevizdere’deki yıpratma savaşlarını ve Ağustos taarruzunu yönetmiş; Ekim 1915’te Selanik cephesine kaydırılan birliklerin başına geçmiştir. General Jean-Marie Brulard, gücü tek tümen seviyesine indirilen ve bu dönemde Çanakkale Seferi Kolordusu (Corps Expéditionnaire des Dardanelles – C.E.D.) adını alan garnizona son tahliye gününe kadar komuta etmiştir. General Maurice Sarrail ise Ekim 1915’ten itibaren önce Anadolu yakasında yeni bir cephe açmakla görevlendirilmiş, ardından Selanik merkezli müttefik Şark Orduları Komutanlığına getirilmiştir.
Yaz aylarında sıcaklık, temiz su kıtlığı ve hijyen koşullarının tetiklediği dizanteri, tifo ve kolera salgınları kolordunun gücünü aşındırmış; Kasım 1915’te bastıran şiddetli kış ise kolorduyu oldukça zorlamıştır. Fırtınalar kıyıdaki geçici iskeleleri tahrip etmiş, matara suları donmuş ve hipotermi vakaları görülmüştür. Soğuk iklime hazırlıksız olan Senegal Nişancıları bu durumdan en ağır şekilde etkilenmiş, donmuş uzuvlar ve solunum yolu hastalıkları nedeniyle günlük ortalama elli kişilik gruplar hâlinde tahliye edilmiştir. Bu çöküş üzerine sömürge birlikleri Midilli Adası’na çekilerek orada kışlamıştır.
Eylül 1915’te Sırbistan’ın çöküşü ve Balkanlar’daki jeopolitik gelişmeler üzerine 2’nci Tümen Selanik’e (Makedonya Cephesi) nakledilmiş; yarımadada kalan güç Çanakkale Seferi Kolordusu (C.E.D.) adıyla yeniden teşkilatlandırılarak General Brulard komutasında tek sömürge tugayına indirgenmiştir. Aralık 1915’te Joffre’un emriyle tüm Fransız unsurlarının tahliyesine karar verilmiştir. 29 Aralık 1915’ten itibaren topçu bataryaları kademeli olarak Seddülbahir iskelesine çekilmiş, Türk hava keşiflerini engellemek amacıyla brandalarla örtülmüştür. 1-2 Ocak 1916 gecesi sömürge tugayının ilk alayları sessizce gemilere bindirilmiş, su kuyuları kullanılamaz hâle getirilmiş, askerî malzeme ve hayvanlar imha edilmiştir. General Brulard ve kurmay heyeti 3 Ocak’ta yarımadayı terk ederken, Yarbay Brunet kalan topların imhasını son ana kadar yönetmiştir. 9 Ocak 1916 sabahı itibarıyla yarımadada hiçbir Fransız askeri kalmamıştır.
Kolordunun sefer boyunca ilk sevk edilen gücü 16.762, zirve mevcudu ise 42.000 asker olarak kayıtlara geçmiştir. Sefer süresince toplam sevk edilen güç yaklaşık 80.000’e ulaşmıştır. Resmî ölü sayısı 3.738, kayıp sayısı 6.136 (çoğunluğu ölü kabul edilmektedir) ve yaralı sayısı 17.175 olarak bildirilmiştir; hastalarla birlikte toplam zayiat yaklaşık 47.000 kişiye ulaştığı tahmin edilmektedir.
Gelibolu’dan tahliye edilen kolordu unsurları, Selanik merkezli Makedonya Cephesi’nde konuşlandırılarak 11 Ağustos 1916’da kurulan Fransız Şark Ordusu’nun (Armée Française d’Orient) belkemiğini oluşturmuştur. Bu güç, savaş sonrasında da terhis edilmeyerek 1919’da Macaristan, Odessa’da Bolşeviklere karşı ve İstanbul’un işgalinde görev almış; Selanik askerî üssünün 1921 başında kapatılmasıyla tamamen Fransa’ya dönmüştür.
Kaynakça
Service Historique de la Défense (SHD). Journal des Marches et Opérations du Corps Expéditionnaire d’Orient (C.E.O.). pendant la campagne contre la Turquie (22 Février 1915 – 31 Décembre 1915). Vincennes: Ministère des Armées Arşivleri.
Çapar, Onur. Fransız Harp Raporlarına Göre Çanakkale Savaşı Kara Muharebeleri. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2026.
D’Andurain,Julie. “Le général Gouraud, chef du corps expéditionnaire des Dardanelles en 1915”. Revue historique des armées. V.258, 2010.
Dolan, Hugh. Gelibolu Çıkarmasının Anlatılmamış Öyküsü 36 Gün. Çev. Süha Sertabiboğlu. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2020.
Göncü, Gürsel ve Şahin Aldoğan. Çanakkale Savaşı Siperin Adı Vatan Türk Cephesinden 1915 Deniz ve Kara Muharebeleri. İstanbul: Kırmızı Kedi, 2018.
Kıbıl, Mehmet. Çıkarmadan Tahliyeye Arıburnu Anafartalar Muharebeleri. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
Les Armées Françaises dans la Grande Guerre, Tome VIII La Campagne d’Orient (Dardanelles et Salonique), Premier Volume La Campagne Jusqu’à L’intervention de Roumaine (Février 1915-Aout 1916), Chapitre. IV, Haz. Yarbay Lepetit, Yüzbaşı Tournyol du Clos, Yüzbaşı Riniéri, Teğmen Gaillard de Dananche. Paris: Imprimerie Nationale, 1923.
Mülhman, Carl. Çanakkale Savaşı Bir Alman Subayının Anıları. Çev. Sedat Umran. İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.
Nevınson, Henry W.. “The Dardanelles Campaign”. London: Nisbet & Co, 1918.

