48’İNCİ PİYADE ALAYI
Çanakkale Savaşları’nda yer alan 48’inci Piyade Alayı; karargâhı Halep’te bulunan 6’ncı Kolorduya bağlı, merkezi Adana’da olan 16’ncı Tümen’in bünyesinde Hatay’ın Dörtyol ilçesinde yer almaktaydı. Ağırlıklı olarak Adana ve civarından gelen askerlerden oluştuğu için 48’inci Alay’a “Adana Alayı” da denmekteydi. 16’ncı Tümen’in diğer alayları 125’inci Alay Adana’da, 47’nci Alay Mersin’de bulunmaktaydı.
Avrupa’da gelişen siyasi olayların etkisiyle 2 Ağustos 1914’te ilan edilen seferberlik üzerine ve Alay tarihçesine göre 25 Ağustos 1914 tarihine kadar geçen süreçte 46 subay, 4.156 er, 456 hayvan ve 19 araba mevcuduna ulaşmıştı.
Alay Komutanı Binbaşı Ahmet Bey, 16’ncı Tümen komutanı ise Albay Rüştü Bey’di. 16’ncı Tümen emriyle 25 Ağustos 1914’te alayın 1’inci ve 2’nci Taburlarının seferberliğin 29. ve 30. günü hareket edeceği bildirilmişti. Alay 31 Ağustos 1914 tarihinde sabah saat 06.30’da Dörtyol’dan hareket ederek Adana’dan sonra Toroslar da Çamalanı, Pozantı, Ulukışla, Ereğli, Karaman, Konya, Afyonkarahisar güzergâhı ile 9 Eylül 1914’te Haydarpaşa’ya, 9-10 Eylül 1914 tarihlerinde Ayastefanos’a (Yeşilköy) ulaşmış ve 13 Eylül 1914 tarihinde Çobançeşme’ye gelerek karargâh kurmuştur.
Bu bölgede 3 Ekim 1914 tarihine kadar kalan alay, bu tarihte yeniden teşkilatlanmış; buna göre 1’inci ve 3’üncü Taburlar Çıfıtburgaz (Bağcılar), 2’nci Tabur ise Makriköy’e (Bakırköy) yerleştirilmiştir. İstanbul’da kaldığı süre içerisinde eğitim ve muharebe hazırlıklarına devam etmiştir. Aynı alayın 2’nci Tabur 2’nci Bölüğünde takım başı rütbesiyle yer alan Emin Çöl, “… Şubat ayında Bakırköy’e geldik. 47’nci ve 48’inci Alay, Hayri Bey Hanın da boş evlerde, boş okullarda, 125. Alay da bez fabrikasında oturmuştu” diye anlatır.
25 Nisan günü İtilaf Devletleri’nin yaptığı çıkarma harekâtı ile Çanakkale Kara Muharebeleri başlaması üzerine 5’inci Ordu Komutanı Alman Mareşal Liman von Sanders’in 25 Nisan akşamı 16’ncı Tümen’in yarımadaya naklini istemesi üzerine Gelibolu’ya harekât hazırlıklarına başlanmıştır. Önce Keşan’a gelinmiş ardından 30 Nisan 1915 tarihli emir gereğince Mahmutköy-Korudağ-Bayramiç güzergâhından Şarköy’ün kuzeybatısındaki Yeniköy’e hareket etmiş, Kadıköy civarında alınan ikinci emir doğrultusunda 1 Mayıs 1915’te Eksamil bölgesine yönelmiştir. Bu sırada 3’üncü Tabur Karaburgaz ile Eksamil arasındaki bölgenin kontrolüyle görevlendirilmiştir. 2 Mayıs 1915’ten itibaren bir kısım birlikler Bolayır’da Bağımsız Süvari Tugayı emrine girmiştir. 3 Mayıs 1915’te 1’inci ve 2’nci Taburlar Gelibolu’ya hareket ettirilmiş ve beş günlük bir yürüyüşten sonra kasabaya ulaşmıştı.
8 Mayıs 1915’te Eceabat’taki Zeytinlik’e gelen alay, 8-9 Mayıs 1915 gecesi şafakla birlikte Palamutluk’a ulaşan 48’inci Alay, Azmakdere’den, Çamtepe hariç olmak üzere Palamutluk mevzilerini gözetlenmesi ve muhafazası görevini üstlendi.
11 Mayıs günü Gelibolu’ya gelen Başkomutan Vekili Enver Paşa, ordu karargâhında hazırlanan brifinge katıldı. Kuzey’den başlayarak bütün muharebe alanlarını gözden geçirdi, Çanakkale’ye geçerek Müstahkem Mevki Komutanlığını da ziyaret ettikten sonra 12 Mayıs günü tekrar İstanbul’a döndü.
11 Mayıs günü Esat Paşa verdiği Kolordu emrinin 4. maddesinde “16’ncı Tümen Kumandanı 48’inci Alayla beraber tümenine katılacak ve işte bu alayı Kuyudere’nin kuzeyine yerleştirecektir” diyordu.
12-13 Mayıs gecesi 48’inci Alay tekrar hareket ederek, 16-17 Mayıs 1915’te bağlı olduğu tümenle beraber Kavakderesi’ne ulaştı ve Karayörük vadisinin batı sırtlarında 16’ncı Tümen ihtiyatı olarak yerini aldı.
13 Mayıs günü Başkomutan Vekili Enver Paşa, 5’inci Ordu Komutanlığına 19 Mayıs 1915’te yapılacak taarruz emrini verdi. Emrin 1. maddesi şöyleydi: “Kuzey’deki muharebe durumu son döneminde görünüyor. Bu durumun uzun süre devamı mümkün değildir. 2’nci Tümen gelince ve yakın mesafede topçu ile iyi hazırlanılırsa Tanrı’nın izniyle kesin sonuç sağlanacağı”
Esat Paşa, Başkomutan vekilinin verdiği emir üzerine yapılacak taarruzun icrasını üstlenmiş ve Kemalyeri’ndeki karargâhından 18 Mayıs 1915 tarihinde saat 20.00’da verdiği emirle 18/19 Mayıs gecesi saat 03.30’da baskın şeklinde başlayacak taarruzla düşmanın denize döküleceğini bildirmişti. 19’uncu Tümen düşmanın Kuzey kanadına, 5’inci Tümen merkezine, muharebe alanına yanaşan 2’nci Tümen Kırmızısırt-Kanlısırt hattından yine merkez ve güneye 48’inci Alay’ın bağlı olduğu 16’ncı Tümen ise Kanlısırt güneyine taarruz edecekti. Taarruzda görevli birliklerin, kanatlardaki kıyı koruma birlikleriyle topçu ve Kolordu bağlıları hariç, ortalama mevcutları 42.112 kişiydi
16’ncı Tümen Komutanı Mehmet Rüştü (Sakarya) Bey yapılacak taarruzun çok önemli olduğunu, aynı zamanda cephe için de belirleyici bir taarruz olacağını belirtmişti. Saat 03.30’da başlayan 18/19 Mayıs taarruzuna 48’inci Alay da aktif şekilde katıldı. Bu taarruzda alay, cephenin sol kanadında bulunuyordu. 3 tabur da 1. hatta saldırı düzeninde ilerlemişti. 1’inci ve 2’nci Taburlar Yeşiltarla ve civarına ilerlerken 3’üncü Tabur ise Keltepe’ye taarruz etmişti. Düşmana 50-60 metreye kadar yaklaşan birlikler yoğun makineli tüfek atışı altında ağır kayıplar vermesine rağmen taarruzu sürdürdüler. İkinci hücum dalgası da siperlerden çıkıp ilerlediği sırada, sağ taraftaki 2’nci Tümen cephesinden hücum boruları duyuluyordu. Böylece taarruzun gizliliği tümüyle ortadan kalkmıştı.
Başarısız 18/19 Mayıs taarruzunda toplam zayiat 9.484 olup 16’ncı Tümenden 486 kayıpta eklendiğinde 9.970 kişiye ulaşıyordu.
48’inci Alay’ın zayiatı ise 5 subay ve 311 er şehit, 9 subay ve 477 er yaralı ve 319 asker de kayıptı. Toplam zayiat 1.121’di. 48’inci Alay’da şehit olan subaylar; 1’inci Tabur 3’üncü Bölük Üsteğmeni Rızvan Efendi Bin Mehmet (Bingazi), 2’nci Tabur Üsteğmeni Ahmet Efendi Bin Hüseyin (Şam), 2’nci Tabur 7’nci Bölük Teğmeni Hasan Tahsin Efendi Bin Ahmet Hilmi (İstanbul), 3’üncü Tabur 12’nci Bölük Üsteğmeni Ali Galip Efendi Bin Ömer Çerkes (Sivas), 3’üncü Tabur 9’uncu Bölük Teğmeni Mehmet Edip Efendi Bin Abdullah (İstanbul)’dır.
48’inci Alay taarruzun başarıya ulaşamaması üzerine 19/20 Mayıs gecesi eski mevzilerine çekilme emri aldı ve alay Albayraksırtı istikametine çekildi. Bu dönemde alay komutanlığı görevini Hüseyin İlhami Bey üstlenmişti. Muharebe sahasını kaplayan şehitlerin defini için 24 Mayıs 1915 sabahı Arıburnu bölgesinde saat 07.00’dan saat 16.30’a kadar sürecek bir ateşkes yapılmış, bu ateşkes Çanakkale Savaşları’nın tek resmi ateşkesi olarak tarihe geçmiştir.
19 Mayıs Taarruzuyla ilgili olarak Liman von Sanders daha sonra kaleme aldığı anılarında şöyle söylemekteydi: “…Bu hücumun düşmanı olduğundan zayıf olarak değerlendirmemden kaynaklanan bir hatam olduğunu söylemem gerekiyor…” Bu hata 10.000 askerin kaybıyla sonuçlanmıştı.
48’inci Alay tarihçesine göre, 24 Mayıs ateşkesinden sonra Arıburnu bölgesinde kayda değer önemli bir harekât olmadı. Arıburnu cephesine ağır topçu çıkarılmıştı. Düşmanın 28/29 Mayıs gecesi mevzi nitelikli bazı girişimleri görüldü. Bunlardan birisi Süngübayırı’ndaki karakola yapılmıştı. Diğeri de Süngübayırı dolaylarındaki Halit ve Rıza tepesinde bulunan güvenlik yönelikti ve geri püskürtüldü.
Haziran ayına gelince alay, Albayraksırtı ve civarındaki mevzi muharebelerine devam etti, bir yandan da siperlerin tahkimiyle meşgul oldu. 28 Haziran 1915’te Semertepe yönünde yapılan düşman taarruzu 48’inci Alay 1’inci Bölük tarafından durduruldu ve düşmandan 8 esir alındı.
Temmuz ayı süresince Semertepe-Yeşilsiırt hattında siper harbine devam edilmişti. 31 Temmuz gecesi Avustralya birlikleri 48’inci Alay’ın Yeşilsırt’taki ileri mevzilerine taarruz etmiş ve burayı ele geçirmişti. 48’inci Alay’ın kaybettiği siperi geri almak için saat 03.00’a kadar mücadelesi bir sonuç vermemiş, askerler ileri mevziden çekilerek Semertepe ve Çamlısırt’ı işgal etmişlerdir. O günün zayiatı ise 1’inci Tabur komutanı Yüzbaşı Osman Efendi ile birlikte 43 şehit ve 109 yaralıdır.
16’ncı Tümen Komutanı Albay Rüştü Bey’in kaybedilen siperle ilgili 1-2 Ağustos gecesi 48’inci Alay’a hitaben yazdığı yazıda kızgınlığı açık bir şekilde belli olmaktadır. Rüştü Bey, “…Maalesef bir kaza sayamayacağım ilgililer olarak bu geceden askeri mahkemeye veriyorum. Ortaya çıkacak sonuca göre sorumlularını kurşuna dizdireceğim…”
Bu Türkler için yenilgi anlamına geliyordu ve bu nedenle 48’inci Alay’ın Bölük Komutanlarından ikisi askerî mahkemede yargılandılar.
Alınan çeşitli istihbaratlar düşmanın Ağustos başlarında bir hücumunu gösteriyordu. 48’inci Alay’ın Yeşilsırt’taki siperlerini kaybetmesi üzerine 5’inci Tümen Komutan yardımcısı Hasan Basri Bey 13’üncü Alay’a hazır ol emrini verdi.
5 Ağustos 1915 tarihinde 16’ncı Tümen Komutanı Albay Rüştü Bey’in emri üzerine 48’inci Alay kaybettiği siperi geri almak için 5/6 Ağustos gecesi saat 04.00’te bir müfreze kurarak düşman yönüne hareket etmiş 04.30’da bomba muharebesi başlamış, 4’üncü Bölük 1’inci Saf askerleri düşman siperlerine girmesine rağmen başarı sağlanamamış ve tümenden saat 09.00’da alınan emir gereğince müfreze kayıplar vererek geri çekilmişti.
6 Ağustos itibarıyla 5’inci Ordu’nun toplam 164.398 muharip askeri ve 2.735 subayı bulunmaktadır. Kuzey grubunda ise 41.424 muharip asker ve 582 subay vardır.
6 Ağustos günü bir süredir beklenen düşman taarruzu başlamıştı. 1’inci Avustralya Tugayı saat 16.30’da başlayan bombardımanın ardından saat 17.30’da saldırıya geçti. Hedefin önce Kanlısırt olduğu, taarruz başarılı olduğu takdirde tümenin geri kalanları Kırmızısırt’a taarruz edecek, sonrasında Topçularsırtı ile Kemalyeri ele geçirilecekti. Kanlısırt’ta 47’nci Alay, Kırmızısırt’ta ise 125’inci Alay bulunmaktaydı.
Kanlısırt taarruzu ile ilgili 16’ncı Tümen Komutanı Rüştü Bey: “Kanlısırt’ta İngilizlerin hücum hazırlığı o ana kadar gördüğüm bombardımanların en şiddetlisiydi.” Hücum hazırlığı için İngilizlerin attığı yüzlerce ağır obüslerin vuruşlarına [siperlerin çoğunun üzeri kuvvetlice örtülmüştü] dayanamayarak çökmüş, erlerimizin birçoğu diri, yaralı ve ölü olarak bu yıkıntıların altında kalmıştı.
Kanlısırt’taki bu muharebeye 48’inci Alay birlikleri de katılmış; alayın 2’nci ve 3’üncü Taburlardan ikişer bölük, Kanlısırt’la Çamlıksırt’ın birleştiği noktadan karşı taarruzlarla 47’nci Alay’a destek olmuştu.
Gelen takviye kuvvetleriyle saat 20.00’da bölgede; 125’inci Alay, 13’üncü Alay, 47’nci Alaydan kalanlar, 48’inci Alay, 57’nci Alay 1’inci Tabur toplanmıştı. 15’inci Alay ise saat 21.00’da Kanlısırt’a ulaşmıştı. Bu arada 15’inci Alay Komutanı Binbaşı İbrahim Şükrü Bey o gece, 47’nci Alay Komutanı Tevfik Bey ise saatlerin 7 Ağustos’u gösterdiği ve tam olarak tespit edilemeyen bir saatte patlayan bir bombadan yaralanmış ve sargı yerinde şehit olmuşlardır.
13’üncü Piyade Alayı Komutanı Yarbay Ali Rıza Bey, 1’inci Tabur Komutanlığına verdiği emirde; “Tüm kuvvetinizle 47’nci Alay’ın düşman tarafından işgal edilmiş olan siperlerini zapt edeceksiniz.”
Bir müddet sonra da 2’nci Tabur Komutanlığına verdiği emirde de; “İki bölüğünüzle şehit düşen 47’nci Alay, 3’üncü Tabur Komutanlığını üstlenip göreviniz yapacaksınız” demiştir.
7 Ağustos’ta 16’ncı Tümen Komutanı Rüştü Bey taarruzdan önce birliklerine verdiği emirde: “Her neye mal olursa olsun düşmanı bizim hat siperlerimizden kovmaya bütün varlığınızla çalışacağınızdan eminim. Düşmanı kovduktan sonra onun siperlerine girmeyi azmetmenizi bekliyorum.125’inci, 47’nci ve 13’üncü Alay komutanlarından gerekirse bütün kuvvetleriyle bu harekata hizmet etmelerini ve düşmanın yerleşip kalmasına engel olmasını bekliyorum” diyordu.
48’inci Alay’ın da kanıyla, canıyla mücadelesi sırasında 8 Ağustos günü 48’inci Alay 1’inci Tabur Komutanı Rüştü üç günden beri uykusuz ve aç olduklarını, 9 Ağustos günü 2’nci Tabur Komutanı Mehmet Galip’in “Bütün efrad dört geceden beri uyku ve istirahat görmemiş olduğundan pek acınacak haldedir” diye durumlarını ifade ediyordu.
Bu durumdan sonra 9/10 Ağustos gece yarısından sonra 16’ncı Tümen Komutanı Rüştü Bey şu emri göndermek zorunda kaldı: “Muharebelerin durmasını ve eldeki mevzilerin tutulması gerektiğini ve Kanlısırt’ta düşmanın bir siper daha ele geçirdiğini bildirecek komutan, o siperdeki subay ve erlerin şehadet haberlerini de aynı anda bildirmelidir. Siper kaybedenler için hayat hakkı tanımıyorum.”
10 Ağustos’ta 16’ncı Tümen Komutanı Rüştü Bey yayınladığı bildiri de askerlerine teşekkür etmektedir. “6 Ağustos gününden beri yardım ve fedakârlıklarıyla Kanlısırt’taki tehlikeli vaziyetin düzeltilmeye çalışılmasında hizmet eden her sınıftan subay ve askerlerimizin gayretlerine şükranlarımı sunuyorum. Mukaddes şehitlerimizin ruhlarını rahmetle anıyorum…” diyordu.
Kesin olmamakla birlikte Kanlısırt’ta 6 Ağustostan 10 Ağustos’a kadar geçen süre içerisinde Türk tarafının zayiatı 7.164 kişidir. Bunun 1.520’si şehit, 4.750’si yaralı ve 760’ı kayıptır. 134 kişi kadar da esir verilmiştir.
48’inci Alay tarihçesinde yazdığına göre 6 Ağustos çarpışmaları sonucu 5 gün devam eden Kanlısırt muharebelerinde alayın zayiatı: 4 subay ve 241 er şehit, 2 subay ve 1.346 er yaralıdır.
Aynı konuyla ilgili 48’inci Alay ceridesinin 300’üncü sayfasında 180 şehit, 767 yaralı ve 74 esir veya kayıp yer almaktadır.
Kanlısırt muharebeleri bir aldatma taarruzu niteliğini çok aşmış, iki taraf için de fazla kayba neden olmuştur.
16’ncı Tümen 10 Ağustos’a kadar 4 gün 3 gece aralıksız hücum etmiş, oldukça yıpranmış ve ağır kayıplar verdiğinden bu taarruzlardan vazgeçmiş ve bulunduğu hattı takviye etmeye başlamıştır. 16’ncı Tümen Kuzey Grubu genel cephesinin yükünü oldukça hafifletmiş, çok kritik bir doğrultuyu İngilizlere kapatmıştı.
Kanlısırt muharebelerinin en önemli özelliği bu muharebelerde el bombalarının büyük rol oynamasıdır. Birliklerimizden daha fazla el bombası kullanan Avustralyalılar hem ele geçirdikleri siperleri koruyabilmiş hem de karşı taarruzlarımızı durdurmayı başarmışlardır. Bu nedenle zayiatımız ağır olmuş, siperler adeta mezbahaya dönmüştür.
12 Ağustos 1915 tarihine gelindiğinde 5’inci Ordu Komutanı Liman von Sanders, Ramazan Bayramının birinci günü nedeniyle bir kutlama mesajı yayınladı: “Silahlı kahraman ordu için zafer ve başarı günleri olan bayramı kutlar ve Tanrı’nın yardımıyla zaferlerin devamını dilerim.”
Ramazan Bayramı’nın ikinci günü olan 13 Ağustos’ta düşman tarafından atılan bir obüs mermisiyle 57’nci Alay Komutanı Hüseyin Avni Bey şehit olur.
Kanlısırt’ta kaybedilen siperlerin tamamen alınamamasını bir türlü kabullenemeyen Tümen Komutanı Albay Rüştü Bey, 13’üncü Alay Komutanlığına verdiği 14 Ağustos 1915’teki emirde “…Her zaman bütün tehlikeyi yakından görmüş bir azimle bomba ile süngü ile diş ile tırnak ile kısaca her türlü yok etme ve fedakârlık aracıyla kazanmasını” istemekteydi.
19 Ağustos’ta 48’inci Alay 11’inci Tümen Komutanlığı emrine verilir. 11’inci Tümen Komutanı Yarbay Abdürrezzak Bey’in 5 Ekim 1915 günü verdiği bir emirle de tekrar 16’ncı Tümene dahil olacaktır.
19 Ağustos 1915’ten 19 Ekim 1915 tarihine kadar süren mevzi muharebelerinde, topçu ateşi ve keşif çatışmaları sonucunda 36 şehit ve 178 yaralı verilmişti. 21 Ekim 1915 tarihinde ise alay, bütün mevcuduyla 16’ncı Tümen ihtiyatı olarak Mersindere’ye çekildi ve burada eğitim faaliyetine başladı.
7 Aralık 1915’te toplanan İngiliz kabinesinde, başarılı olamayacaklarını anladıkları Arıburnu ve Anafartalar bölgesinden tahliye kararı alınmış ve 8 Aralıkta başlayıp 20 Aralık saat 05.30’a kadar toplam 83.048 insan, 186 top, 1.697 atlı araba, 21 motorlu araç, 4.695 at ve katır tahliye edilmiştir.
16’ncı Tümen cepheden ayrılmadan 12 Ocak 1916 tarihinde muharebeler sırasında vermiş olduğu şehitler adına Kanlısırt’ta basit bir abide inşa etmiştir. Bu abidenin resmi açılışı 16’ncı Tümenin bölgeden hareketinden iki gün önce yapılmıştır.
48’inci Alay Komutanı Hüseyin İlhami Bey’in 18/19 Ocak 1916 gecesi Ilgardere’den verdiği emirde, alayın “Yarın saat 08.30’da hareket edeceği” bildirilmiş ve alay bu doğrultu da Çanakkale’den ayrılmıştır
Kaynakça
Aldoğan, Şahin ve Melike Bayrak Özçelik. Çanakkale Muharebeleri Anlatım ve Değerlendirme. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.
Arslan, Ömer. “Conkbayırı Muharebeleri (6-10 Ağustos 1915)”. Çelik Kale Çanakkale. Ed. Şaduman Halıcı ve Barış Borlat. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2022.
Askeri Kayıtlara Göre Çanakkale Cephesinde 19 Mayıs Türk Taarruzu. C.I, Ed. Barış Borlat. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Yayınları, 2020.
Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale Cephesi (Amfibi Harekât). C.V, K.II, Ankara: Genel Kurmay Basımevi, 2012.
Borlat, Barış. “Harp Ceridesine Göre 16’ıncı Tümen’in Çanakkale Cephesi’nin Tahliyesi Sürecindeki Faaliyetleri”. Güvenlik Stratejileri Dergisi. C.I, Sayı:42.
Broadbent, Harvey. Çanakkale Savunması-Türk Cephesinden. Çev. E. Arzu Kayhan. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2017
Çöl, Emin. Çanakkale -Sina Savaşları- Bir Erin Anıları. Haz. Celal Kazdağlı. İstanbul: Nöbetçi Yayınları 2009.
Ericsson, Edward J.. Gelibolu Osmanlı Harekâtı. Çev. Orhan Düz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
Esenkaya, Ahmet. “Çanakkale Cephesine ve Sağlık Hizmetlerine Genel Bakış”. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, C.X, 2011, Sayı:10-11; 25-70.
Harp Ceridelerine Göre 48’inci Alay. Ed. Onur Usta ve Gülten Mutlu. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Yayınları, 2025.
Harp Ceridelerine Göre Çanakkale Muharebelerinde 13. Alay. Ed. Onur Usta ve Serpil Savaş. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Yayınları, 2025.
“Harp Ceridelerine Göre Çanakkale Savaşlarında 27. Alay”. C.II, Haz. Murat Karataş vd.. Ankara: Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Yayınları, 2018.
Karataş, Murat. Haritalarla Çanakkale Savaşları- Gelibolu Yarımadası Kuzey Bölgesi Kara Muharebeleri. Ed. Zerrin Günal, Ankara: Nobel Yayınları, 2007.
Kaya, Baturhan. “6-10 Ağustos Kanlısırt Muharebeleri”. Çelik Kale Çanakkale. ed. Şaduman Halıcı ve Barış Borlat, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Bel. Yay., 2022.
Kaya, Baturhan. Çanakkale’de Ölüm Kalım Savaşı – Kanlısırt Muharebeleri. Çanakkale: Atatürk ve Çanakkale Savaşlarını Araştırma Merkezi, Ağustos 2022.

