GÜNEY GRUBU KOMUTANLIĞI

A+ A- A
Yazdır | Bildir | Rastgele

Osmanlı Devleti ile Almanya arasında 27 Ekim 1913’te imzalanan askerî yardım anlaşması çerçevesinde General Liman von Sanders başkanlığındaki Alman Heyeti 14 Aralık 1913’te Türkiye’ye gelmiş ve Alman subayları kısa sürede Osmanlı Ordusu’nun kritik makamlarına yerleşmiştir. Müttefiklerin İstanbul’u ele geçirme niyetinin anlaşılması üzerine Çanakkale Boğazı ve Gelibolu Yarımadası’nın tahkimi gündeme gelmiş; 7 Haziran 1914 tarihli “bir numaralı sefer planı” nda boğazlar bölgesi için ciddi bir kuvvet planlaması yapılmıştır. Bölgenin savunması başlangıçta Liman von Sanders’in komuta ettiği 1’inci Ordu’ya, Çanakkale’nin savunması Esat (Bülkat) Paşa komutasındaki 3’üncü Kolordu’ya bırakılmış; Cevat (Çobanlı) Paşa komutasındaki Müstahkem Mevki Komutanlığı ise 5 Ağustos 1914 tarihli emirle doğrudan Başkomutanlığa bağlanmıştır. Müttefiklerin Boğaz’ı denizden geçme teşebbüsü 18 Mart 1915’te başarısızlıkla sonuçlanınca 25 Nisan 1915’te karadan çıkarma yoluna gidilmiştir.

Harbiye Nezareti bu ihtimali önceden değerlendirerek 24 Mart 1915’te 3’üncü Kolordu ve bazı birliklerden 5’inci Ordu’yu teşkil etmiş, komutanlığına Liman von Sanders’i tayin etmiştir. Karargâhı Gelibolu’da bulunan 5’inci Ordu; Mirliva Faik Paşa komutasındaki 2’nci Kolordu (4’üncü ve 5’inci Tümenler), Mirliva Esat Paşa komutasındaki 3’üncü Kolordu (7’nci, 9’uncu ve 19’uncu Tümenler) ve 4 Nisan 1915 tarihli irade-i seniyye ile Alman General Weber’in komutasına verilen Mürettep 15’inci Kolordu’dan (3’üncü ve 11’inci Tümenler) oluşuyordu. Ayrıca Yarbay Hamdi Bey komutasında 7’nci ve 13’üncü Süvari Alaylarından Kurulu Bağımsız Süvari Tugayı vardı. Müstahkem Mevki Komutanlığı ise eski durumunu koruyacak ve 5’inci Ordu ile sürekli yardımlaşacaktı.

Türk komutanlar birliklerinin çoğunu, müttefiklerin asıl çıkarma bölgeleri olacak Seddülbahir ve Arıburnu’na yerleştirmişlerdi. Ancak çıkarmayı Saros Körfezi ve Anadolu yakasından bekleyen Sanders bu planı beğenmeyerek kıyılarda göstermelik az sayıda asker bırakmış ve asıl yığınağı içerilerde yapmıştır. Bu tercih, Türk birliklerinin donanma destekli çıkarmalar karşısında bire on, hatta bire yirmi daha az kuvvetle savunma yapmasına ve müttefiklerin kıyılarda kolayca tutunmasına yol açmış; sonraki gelişmeler Türk savunma planlarının isabetli olduğunu göstermiştir. Zaferin Alman subaylarının eseri olduğu yolundaki iddialar da ciddiye alınacak bir tez değildir. Gelibolu ve Çanakkale bölgesinde iki ordu ve bağlı birliklerinde 80 büyük birlik komutanı, 23 kurmay başkanı görev yapmıştır. Bu birliklerdeki kadrolarda toplam 95 Türk’e karşılık, sadece 8 Alman subayı görev yapıyordu. Bu sayılara göre harbi idare eden %92 Türk’e karşılık %8 Alman bulunmaktadır. Bu oranlar bize Almanların bu başarıdaki yeri hakkında açıklayıcı bir bilgi vermektedir.

Güney Grubu Komutanlığı’nın Kuruluşu ve Komuta Kademesi

Birinci Kirte Muharebesi’nin Alman komutanların hatası yüzünden büyük zayiatla kapanmasının ardından 5’inci Ordu’da yeni bir komuta görev bölümü yapılmış ve 5 Mayıs 1915 tarihli ordu emriyle birlikler kolordu seviyesinde gruplar halinde teşkilatlandırılmıştır. Bu düzenlemeyle Alçıtepe ve güneyindeki birlikleri kapsayan Güney (Seddülbahir) Grubu Komutanlığı kurulmuş, komutanlığına 15’inci Kolordu Komutanı General Erich Weber getirilmiştir. Grubun kuruluşundaki bağlı birlikleri 15’inci, 12’nci, 9’uncu ve 7’nci Tümenler ile 11’inci Tümen’den iki tabur ve 8’inci Tümen’in 22’nci Alayı idi.

Grup komutanlığı varlığı boyunca üç komutan görmüştür. Üçüncü Kirte Muharebeleri’nin ardından Genelkurmay’da Weber’e karşı menfi bir tavır ortaya çıkmış; Güney Grubu’nun 15.000 tüfek kaybına karşılık, benzeri saldırılara maruz kalan Kuzey Grubu’nun silah zayiatının 2.000 civarında kalması sorgulanmıştır. 6 Temmuz 1915’te Genelkurmay’dan 5’inci Ordu Komutanlığı’na yazılan emirle 2’nci Ordu Komutanı Vehip (Kaçi) Paşa, kurmay heyetiyle birlikte ve grup komutanı olarak “bir ordu komutanı yetki ve ödeneklerini haiz” olmak üzere Güney Grubu Komutanlığı’na atanmış; böylece başarısız Alman generalin yerini bir Türk paşası almıştır. 6 Ekim tarihli emirle 2’nci Ordu’nun Trakya’ya (Keşan) gönderilmesi üzerine 9 Ekim 1915’ten (26 Eylül 1331) itibaren Müstahkem Mevki Komutanı Cevat (Çobanlı) Paşa 14’üncü Kolordu Komutanlığı’na atanmış ve Güney Grubu Komutanlığı da uhdesine verilmiştir.

Teşkilat Yapısı ve Dönemlere Göre Kuruluş

Grubun kuruluş düzeni, muharebelerin seyrine ve komuta değişikliklerine bağlı olarak sürekli yenilenmiştir.

Weber dönemi (Mayıs–Temmuz 1915): Mayıs ve Haziran muharebelerinde grup emrinde 7’nci, 9’uncu, 11’inci, 12’nci ve 15’inci Tümenler ile Haziran’dan itibaren 2’nci ve 6’ncı Tümenler görev yapmıştır. Zığındere Muharebeleri’nde cephenin sağ kanadında Mirliva Çolak Faik Paşa komutasındaki 2’nci Kolordu, ortada 7’nci Tümen (Albay Halil Sami), sol kanatta 12’nci Tümen (Yarbay Selahattin Adil) bulunuyordu. Faik Paşa’nın görevden alınmasının ardından 5 Temmuz taarruzu için yapılan düzenlemede sağ kanat Mirliva Mehmet Ali Paşa komutasındaki 1’inci Kolordu’ya verilmiş; bu kanatta 11’inci Tümen (Albay Rafet-Küçük), 1’inci Tümen (Yarbay Cafer Tayyar-Eğilmez), 6’ncı Tümen (Yarbay Süleyman Şakir), 3’üncü Tümen (Albay Nikolai), 5’inci Tümen (Miralay Hasan Basri-Somel) ve 7’nci Tümen (Albay Halil) yer almıştır. Sol kanatta 12’nci Tümen ile 4’üncü Tümen (Yarbay Cemil-Conk) bulunmuş, cephe topçu komutanlığını Yarbay Binholt üstlenmiştir.

Vehip Paşa dönemi (Temmuz–Ekim 1915): İkinci Kerevizdere Muharebesi öncesinde, 12 Temmuz’da grup yeniden tanzim edilmiştir. Sağ kanatta Mirliva Trommer Paşa komutasındaki 14’üncü Kolordu ile buna bağlı 11’inci Tümen (Albay Rafet-Küçük), 1’inci Tümen (Yarbay Cafer Tayyar-Eğilmez), 10’uncu Tümen (Yarbay Çolak Selahattin-Köseoğlu) ve 8’inci Tümen (Albay Ali Rıza-Sedes); sol kanatta Mirliva Fevzi (Çakmak) Paşa komutasındaki 5’inci Kolordu ile buna bağlı 6’ncı Tümen (Yarbay Süleyman Şakir-Orbay), 13’üncü Tümen (Albay Hovik), 14’üncü Tümen (Yarbay Kâzım-Karabekir), 7’nci Tümen (Albay Halil) ve 4’üncü Tümen (Yarbay Cemil-Conk) konuşlandırılmıştır. Ağustos Muharebeleri arifesinde 5’inci Ordu; Asya Grubu, Güney Grubu, Kuzey Grubu, Anafarta Bölgesi, Tayfur Bölgesi ve Saros Grubu’ndan oluşuyordu. Güney Grubu ise 2’nci, 5’inci ve 14’üncü Kolordular ile bağımsız Ağır Topçu Grubu’ndan müteşekkildi: 2’nci Kolordu (Mirliva Çolak Faik Paşa) 4’üncü ve 8’inci Tümenlerden; 5’inci Kolordu (Mirliva Fevzi-Çakmak) 13’üncü ve 14’üncü Tümenlerden; 14’üncü Kolordu (Tuğgeneral Trommer) 1’inci ve 10’uncu Tümenlerden kuruluydu. Grup topçu komutanı Binbaşı Rıfat’tı. Ağustos sonunda muharebelerin siper savaşına dönmesi ve 4’üncü ile 8’inci Tümenlerin gruptan ayrılmasıyla teşkilat, 14’üncü Kolordu (1’inci ve 10’uncu Tümenler) ve 5’inci Kolordu (13’üncü Tümen -Kaymakam Selahattin Adil- ve 14’üncü Tümen) olarak yeniden düzenlenmiştir. Grup karargâhı Ali Bey Çiftliği’ndeydi. Enver Paşa 24 Eylül’de Gelibolu’ya gelerek teftişine Güney Grubu’ndan başlamıştır. Önceki kurmay başkanı Alman Yarbay von Thauvenay’ın yanlış planlamalarının yol açtığı karışıklık bu dönemde Vehip Paşa’nın çabalarıyla büyük ölçüde giderilmiştir.

Cevat Paşa dönemi ve grubun sonu (Ekim 1915–Ocak 1916): Cevat Paşa’nın komutayı devralmasından on gün sonra, 19 Ekim 1915’te Fevzi Paşa da 2’nci Ordu’ya bağlı 5’inci Kolordu komutanı olarak bölgeden ayrılmıştır. İngiliz ve Fransızların 9 Ocak 1916 itibarıyla yarımadayı tamamen boşaltmasıyla 5’inci Ordu’nun bölgedeki görevi sona ermiş; Liman von Sanders aynı gün yayımladığı 107 sayılı ordu emriyle bölgenin savunmasını Mirliva Cevat (Çobanlı) Paşa komutasındaki Çanakkale Grubu Komutanlığı’na devretmiştir. 14’üncü Kolordu karargâhı Çanakkale Grubu karargâhı olarak bırakılmış; grup emrine 6’ncı Kolordu (24’üncü ve 26’ncı Tümenler, iki süvari bölüğü, bir istihkâm ve bir muhabere bölüğü) ile 14’üncü Kolordu (25’inci ve 42’nci Tümenler) verilmiştir. Sanders 15 Ocak 1916’da kurmay başkanı Albay Kâzım (İnanç) ile İstanbul’a hareket etmiş, ordu karargâhı da 18 Ocak’ta Akbaş’tan ayrılmıştır. Böylece Güney Grubu Komutanlığı’nın sorumluluk alanı fiilen Çanakkale Grubu Komutanlığı’na devredilmiştir.

Güney Grubu Komutanlığı Bölgesinde Yapılan Muharebeler

İkinci Kirte ve Mayıs Muharebeleri (6–24 Mayıs 1915): Birinci Kirte’de hırpalanan Türk birliklerine toparlanma fırsatı vermeden İngiliz ve Fransızlar 3 tümen (45 tabur) ile 6 Mayıs’ta taarruza geçmiş, 8 Mayıs’ta takviyeli olarak yeniden saldırmıştır. Bu 45 tabura karşı Türklerin 18 taburu muharebeye katılmıştır. Üç günde Türkler yaklaşık 2.000, müttefikler 6.500 kayıp vermiş; ancak cephede bir değişiklik olmamış, Alçıtepe’ye ulaşarak Boğaz tabyalarını düşürme hedefi gerçekleşmemiştir. Yer yer çarpışmalar Mayıs sonuna kadar sürmüştür.

Üçüncü Kirte Muharebesi (4–6 Haziran 1915): 22.000 Fransız ve 31.000 İngiliz’den oluşan müttefik kuvveti, 25.000 kişilik Türk savunmasına karşı 4 Haziran sabahı yoğun topçu ateşiyle taarruza geçmiştir. 9’uncu ve 12’nci Tümenler savunma ve karşı taarruzda büyük fedakârlık göstermiş; 6 Haziran’da süngü hücumuyla kaybedilen siperlerin büyük kısmı geri alınmıştır. 5’inci Ordu Komutanlığı ilk gün akşamı kaybedilen yerlerin geri alınmasını emretmiş, aynı emirde Weber’i kınamıştır. Türk tarafı yaklaşık 9.000 zayiat vermiş; İngilizlerin yaklaşık 6.000, Fransızların 2.000 kayıp verdiği tahmin edilmektedir. Hamilton’un Alçıtepe’yi ele geçirme hayali bu muharebeyle suya düşmüştür.

Birinci Kerevizdere Muharebesi (21–22 Haziran 1915): General Gouraud komutasındaki Fransız Kolordusu ile General Hunter Weston’ın 8’inci İngiliz Kolordusu’nun taarruzu 21 Haziran sabahı 04.30’da başlamıştır. Fransızlar Kerevizdere boyunca Türklerin birinci ve ikinci hat siperlerini ele geçirmişse de Türk mukabil taarruzları karşısında çekilmek zorunda kalmış; kazançları 83 rakımlı tepe dolayında birkaç yüz metrelik siperden ibaret kalmıştır. Türk zayiatı 79 subay ve 5.800 er olup 2’nci Tümen hemen hemen erimiştir. Hamilton kayıplarını 3.000 olarak göstermekle birlikte Fransız zayiatının 7.000 civarında olduğu tahmin edilmektedir.

Zığındere Muharebesi (28 Haziran–5 Temmuz 1915): Seddülbahir bölgesinde yapılan muharebelerin en uzunu ve en kanlısıdır. 28 Haziran’da denizden ve karadan yoğun topçu ateşiyle 11’inci Tümen bölgesine yapılan taarruzda siperler alt üst olmuş, haberleşme kesilmiş ve 87’nci İngiliz Tugayı hedeflerine kolayca ulaşmıştır; 11’inci Tümen bir günde 10 subay ve 2.003 er zayiat vermiştir. Bu, İngilizlerin yarımadaya çıktıklarından beri elde ettikleri en büyük başarıydı. Kaybedilen mevzileri geri almak için 29 Haziran’dan itibaren yapılan Türk karşı taarruzları mevzii başarılarla sınırlı kalmış; 30 Haziran’da İngilizler 83 rakımlı tepeyi ele geçirmiş, aynı gün General Gouraud yaralanmıştır. Başarısızlık 2’nci Kolordu Komutanı Faik Paşa’nın görevden alınmasıyla sonuçlanmış; 5 Temmuz’da 1’inci Kolordu ile aceleyle ve yeterli hazırlık yapılmadan girişilen taarruz da büyük kayıplara yol açmıştır. Sekiz günlük muharebede Güney Grubu şehit, yaralı ve kayıp olarak toplam 15.845 zayiat vermiş; İngilizler de hedeflerine ulaşamayarak yeni taarruzlarını 12 Temmuz’a ertelemek zorunda kalmıştır.

İkinci Kerevizdere Muharebesi (12–13 Temmuz 1915): İngilizlerin Alçıtepe Muharebeleri veya Kanlıdere Harekâtı, Fransızların Beşinci Kerevizdere Harekâtı adını verdikleri bu muharebe, Vehip Paşa’nın komutayı devralıp grubu henüz tam olarak tanzim edemediği bir sırada başlamıştır. İngilizler, 7’nci Tümen’in Kanlıdere’nin iki yamacındaki bazı siperlerini, Fransızlar, 4’üncü Tümen cephesinde birinci ve ikinci hat siperlerini ele geçirmiş; 4’üncü Tümen 100 metre kadar gerideki hendeklerde tutunarak Fransızları durdurmuştur. Vehip Paşa 13 Temmuz gecesi 4’üncü ve 6’ncı Tümen komutanlarına ikinci hattın mutlaka savunulmasını emretmiş; aynı gün bölgeye ulaşan Fevzi Paşa derhal 5’inci Kolordu’nun komutasını ele almıştır. Müttefikler Kerevizdere’ye hâkim sırtlarda bazı yerleri tutmuşsa da Türk savunmasını kıramamıştır. 4’üncü, 6’ncı ve 7’nci Tümenlerin zayiatı şehit, yaralı ve kayıp olarak toplam 9.462’dir. 5’inci ve 14’üncü Kolorduların taze kuvvetleri cepheye umut ve güven getirmiş, müttefiklerin taarruz isteği azalmıştır.

Ağustos Muharebeleri (6–13 Ağustos 1915): Seddülbahir bölgesinde yaklaşık 26.000 İngiliz ve 13.000 Fransız askeri bulunuyordu. 6 Ağustos’ta başlayan müttefik taarruzu Türk karşı taarruzlarıyla durdurulmuş; 8’inci İngiliz Kolordusu’nun başarısızlık raporu 7 Ağustos’ta karargâha ulaşmıştır. 7 Ağustos taarruzlarında Türkler 80 subay ve 1.484 er zayiat verirken İngilizler 24 saat içinde 4.000 kişiden 3.500’ünü kaybetmiştir. Bu dönemde Türkler toplam 7.150 zayiat vermiş, müttefiklere de bu ölçüde zayiat verdirerek taarruzlarını durdurmuştur. Sanders’in her takviye geldikçe hemen taarruz etme alışkanlığına Vehip Paşa’nın tavır koyması, Alman ve Türk komutanlar arasındaki sürtüşmeleri açığa çıkarmıştır. Güney Grubu’nun bu dönemdeki en önemli katkılarından biri Kuzey Grubu’na verdiği destektir: Vehip Paşa 9 Ağustos 1915’te inisiyatif kullanarak 5’inci Kolordu’nun 41’inci ve 14’üncü Kolordu’nun 28’inci Alaylarını Conk Bayırına göndermiş; bu iki alay 10 Ağustos’ta İngiliz saldırılarının püskürtülmesinde ve Kocaçimen Dağı’nın Türklerin elinde kalmasında önemli rol oynamıştır. Ağustos sonundan itibaren muharebeler hızını kaybederek siper savaşına dönmüş ve bu durum müttefiklerin 9 Ocak 1916’daki tahliyesine kadar sürmüştür.

Güney Grubu Komutanlığı’nın sorumluluk alanı, Çanakkale cephesinin en kanlı ve en çok zayiat verilen kritik bölgesidir. Müttefiklerin Nisan 1915’ten Ocak 1916’ya kadar sürekli taarruz ettiği ve yenilgiyi kabul ederek en son çekildiği bölge burasıdır. Kolordu seviyesinde bir teşkilat olarak kurulan grup, Vehip Paşa döneminde ordu komutanı yetkisiyle yönetilmiş ve komuta kademesinde Fevzi Çakmak, Kâzım Karabekir, Cafer Tayyar ve Selahattin Adil gibi isimlerin görev aldığı adeta gelecekteki İstiklal Harbi için bir staj yeri olmuştur. Alman generallere teslim edilen 5’inci Ordu yönetiminin stratejik ve taktik hataları, özellikle Türk askerine en çok zarar veren uygulamalardan sayılan gece taarruzları, zafere rağmen orduya pahalıya mal olmuş; Vehip Paşa ile birlikte bu uygulamaya son verilmiştir. Grup birlikleri hem kendi bölgelerini savunmuş hem de Kuzey Grubu’nun en sıkıştığı anda yardımına koşmuştur. Bu başarı, silah ve cephane bakımından kendisinden güçlü iki büyük devletin ordularına karşı Osmanlı Ordusu’nun ve Türk komutanların stratejik ve taktik üstünlüğünün tescili niteliğindedir.

Kaynakça

Atabay, Figen. Çanakkale Muharebelerinin Deniz Cephesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.

Bayur, Yusuf Hikmet. Türk İnkılâbı Tarihi. C.III, K.II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1983.

Cassar, George H. Çanakkale ve Fransızlar. Çev. Nejat Dalay. İstanbul: Milliyet yayınları, 1974.

Cihan Harbinde Osmanlı Harekâtı Tarihçesi Çanakkale Muharebatı. Haz. Erol Karcı. Ankara: Osmanlı Genelkurmayına Göre Çanakkale Savaşlarının Resmi Tarihi, 2008.

Çakmak, Fevzi. Mareşal Fevzi Çakmak ve Günlükleri. Haz. Nilüfer Hatemi, C.I, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.

Diriker, Ahmet Nuri. Cephelerde Bir Ömür. Haz. Ahmet Diriker. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2013.

Furgaç, Ahmet İzzet. Feryadım. C.I, İstanbul: Nehir Yayınları, 1992.

Görgülü, İsmet. On Yıllık Harbin Kadrosu-1912-1922-. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993.

Hamilton, Ian. Gelibolu Günlüğü. Çev. Osman Öndeş. İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1972.

Hart, Basil Liddell. Birinci Dünya Savaşı Tarihi. Çev. Kerim Bağrıaçık. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2014.

Karabekir, Kazım. Birinci Dünya Savaşı Anıları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011.

Martı, Metin. Çanakkale Hatıraları-I. İstanbul: Arma Yayınları, 2001.

Mehmed Nihad, Büyük Harpte Çanakkale Seferi. İstanbul, 1926.

Oglander, C.F. Aspinal. Büyük Harbin Tarihi -Çanakkale- Gelibolu Askeri Harekâtı. C.I, Çev. Tahir Tunay. İstanbul, 1939.

Oglander, C.F. Aspinal. Büyük Harbin Tarihi -Çanakkale- Gelibolu Askeri Harekâtı. C.II, Çev. M. Hulusi. İstanbul, 1940.

Osmanlı Belgelerinde Çanakkale Muharebeleri-I-. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2005.

Osmanlı Belgelerinde Çanakkale Muharebeleri-II-. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2005.

Parker, Geoffrey. Cambridge Savaş Tarihi. Çev. Füsun ve Tunç Tayanç. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2014.

Pehlivanlı, Hamit. “Çanakkale Muharebeleri Sırasında Müttefiklerin Propagandası ve Karşı Propaganda”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 1991. C.VII, Sayı: 21; 535-552.

Perk, Kadri. “Çanakkale Savaşları Tarihi-II. ve III. Kısımlar- Büyük Harpte Çanakkale”. Askeri Mecmua-Tarih Kısmı-. 1940. Sayı:56.

Roux, Charles F. Çanakkale Seferi. Çev. Nihad ve Asım. İstanbul, 1337.

Saral, Muhterem, Alpaslan Orhon ve Şükrü Erkal. Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale Cephesi (Haziran 1914-25 Nisan 1915). C.V, K.I, Ankara: Genelkurmay ATASE Daire Başkanlığı Yayınları, 2012.

Tekşüt, İrfan- Necati Ökse. Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale Cephesi. C.V, K.II, Ankara: Genelkurmay ATASE Daire Başkanlığı Yayınları, 2012.

Toker, Hülya. Çanakkale Muharebelerine Katılan Komutanların Biyografileri (Belge ve Fotoğraflarla). Ankara: Genelkurmay Personel Başkanlığı Askeri Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Daire Başkanlığı Yayınları, 2012.

Uyar, Mesut ve Edward J. Erickson. Osmanlı Askeri Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2014.

Yıldıran, Orhan. Çanakkale Muharebeleri. Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1966.

Yiğitgüden, Remzi ve Muharrem Saral. Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi-Çanakkale Cephesi. C.V, K.II, Ankara: Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Harp Tarihi Yayınları, 1978.

GÜNEY GRUBU KOMUTANLIĞI
Yazar: Hamit Pehlivanlı
Editör: Murat Karataş
Web Sitesi: Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi
Yayımcı: Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları
Yayın Yeri ve Tarihi: İstanbul 2026
Erişim Tarihi: 16 Kasım 2026