Helyosta (Güneş ışığını sabit bir şekilde yönlendirmek için kullanılan alet); Yunanca güneş anlamına gelen helios kelimesinden türetilen helyosta, yansıyan güneş ışınlarını, belirli bir doğrultuya yöneltmeğe ve bu doğrultuda tutmaya yarayan ayna ile ayar sisteminden meydana gelen iletişim aracıdır. Helyosta, İtalyan matematikçi ve fizyolog Giovannni Alfonso Borelli tarafından icat edilmiştir. Borelli, ışığın anında hareket edip etmediğini bulmaya yönelik deneyler sırasında aynaya bir ışık uygulamış, böylece helyosta tam olarak ortaya çıkmıştır. Bu araç, iletişim için ışık ve aynaları birleştiren bir sinyal sistemi olarak kullanılmıştır. Kısacası uzak mesafeleri yakınlaştırıp rasat edilmesinde faydalanılmıştır. Helyostanın yapı ve yöntem bakımından farklı modelleri yapılsa da prensipte aynı olmuştur. Mesaha memuru tarafından kullanılan bir çeşit mihver etrafında dönen aynadan oluşup güneşin her yönden aksinin görülebilmesine uygun bir tarzda imal edilmiştir. Ayna, üçayaklı bir sehpaya yerleştirilerek merkez etrafında hareketli bir kola sahip olmuş ve bu kol da ışığı yansıtanın yöneltmesine yardımcı bir halkayı taşımıştır. Mesaha sırasında zaman yönüyle çok iyi bir şekilde istifade edilebilen bu aracın yardımıyla küçük işaretler yapılmıştır. Helyostayla tepe eteğinde veya ormanlık önünde bulunulması nedeniyle doğrudan görülemeyen bir mevkii uzak mesafelerden çıplak gözle görülebilen bir halde getirilmiştir. Muhabere, petrol lambası veya güneş ışığı kullanılarak yapılmıştır. Güneş ışığından istifade edilmesi hem ekonomik ve hem de uzak mesafelerle muhabereye uygun olduğundan daha çok tercih edilmiştir. Sadece bulutlu, sisli ve yağmurlu havalarda geceleri güneş görülemeyip ışığından da istifade edilemediğinden petrol lambası ışığından da yardım alınmıştır.

Güneş ışınlarını belli bir doğrultuya yönelten helyosta 10, 14, 15, 24 ve 30’luk (santimetrelik) olmak üzere sınıflara ayrılmıştır. Ancak bu sınıflar arasında büyük farklar olmamıştır. Bunlar arasından piyade ve süvari alaylarına verilen 15’lik helyosta, diğerleriyle hemen hemen aynı özelliklere sahiptir. Sadece kullanım ve taşınmalarının kolaylaştırılması için biraz daha basit ve hafif bir hale getirilmiştir. 15’lik helyosta, yağmur geçmez bir kösele çantasında sandık, malzemelerle birlikte bir torba içinde taşınan sehpadan meydana gelmiştir.

Helyostalar için ordu içinde askerî görev ve hizmetlerin yapılması amacıyla küçük birliklerden, belli bir yere bağlı kalmadan geçici müfrezeler kurulmuştur. Bu müfrezelerden biri de helyostadan sorumlu olan Helyograf Müfrezesi olmuştur. Askerî iletişimi sağlayan Helyograf Müfrezesi bir yüzbaşı, mülâzım-ı evvel, mülâzım-ı sâni, baş çavuş, bölük emini, tamirci ustası, çavuş, onbaşı ve askerlerden meydana gelmiştir. Her müfrezede 12 helyosta, 3 tane helyograf malzeme sandıkları içinde kullanılmıştır. Bir helyostanın idaresi ise aleti kullanan bir posta, piyade, süvari, küçük zabitle iki askerin sorumluluğu altına verilmiştir. Seferberlik sırasında her bir postaya bir ya da üç ihtiyat ve redif muhabereci asker de görevlendirilmiştir. Küçük zabit postabaşı adını alıp diğer kıdemli ve muallim nefer muhabereci, kıdemsiz nefer ise muavin olmuştur. Sonradan katılan askerler de genellikle muhabereci olarak kabul edilmiştir.

Osmanlı Devleti’nde askeri yönden teknolojik ve endüstriyel eksikliğin farkına varılmasıyla Avrupa’da bu konuda yapılan çalışmalar ve yenilikler takip edilmiştir. Bu yenilikler sırasında iletişimin öneminden dolayı kolaylaştırmanın ve etkili olmasının yolları aranmıştır. Avrupa’ya helyostalar hakkında incelemelerde bulunmak üzere devlet adamları gönderilmiştir. Helyostalarla ilgili incelemeler sırasında bazı fabrika ve şirketlerle görüşmelere başlanmıştır. Şirketlerin helyostaların özelliklerini anlatan tanıtım yazılarına bağlı olarak helyostalar satın alınmıştır. Bunların askeri amaçlarla kullanılabilmesi için eğitimli askerlere ihtiyaç olduğundan Telgraf Bölüklerinde askerlerin sayısı artırılmıştır. Askerlerin muhabere emirlerini öğrenebilmeleri için hızlı bir şekilde helyostalarla talimler yapılıp yetiştirilmelerine çalışılmıştır. Helyostalardan, özellikle Birinci Dünya Savaşı sırasında iletişim amacıyla birçok cephede faydalanılmıştır. Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı’na girdikten sonra ordu komutanlıkları, birer muhabere birliğine ihtiyaçları olduğunu bildirmiştir. Bu çerçevede Çanakkale bölgesi için 25 Ocak 1915 tarihinde bir Telgraf Bölüğü görevlendirilmiştir. Muharebeler boyunca Çanakkale, Lapseki, Biga, Bandırma, Bursa İzmit, İstanbul hatları üzerinden aktif olarak kullanılmıştır. Ayrıca, cephede bulunan kıtaların geri ve birbirleriyle olan irtibatı için telgraf, telefonla birlikte helyostalardan faydalanılmıştır. Diğer yandan Gelibolu, Eceabat, Biga, Lapseki, Çanakkale, Ezine, Ayvacık, Bayramiç, Küçükkuyu, Papazlı, Pazarköy, Karabiga’da Posta ve Telgraf Nezâretinin telgrafhaneleri yapılmıştır. Bunlar Posta ve Telgraf Nezâretinin Nara-Bigalı arasındaki üç denizaltı kablosuyla bağlanmıştır. Ayrıca Gökçeada ve Bozcaada ile haberleşmeyi sağlayan denizaltı kablosu yerleştirilmiştir. Boğaz muhaberesinden sonra Sarıcaeli’nden Nara’ya ve Bigalı’dan Eceabat’a telefon hatları uzatılarak Erenköy ile Çanakkale Boğazı’nın batısı arasında doğrudan haberleşme başlamıştır. Çanakkale Savaşları sırasında İmrali Adası’yla ulaşım, sadece küçük kayıklarla yapılabilmiştir. Ancak hava muhalefeti nedeniyle adayla haberleşme sağlanamadığından Hüdavendigar Valiliği tarafından iki tane helyosta getirilerek sorun halledilmiştir.

Kaynakça

“Askeri Bölüğün Helyosta ile Muhabere-i Rasadiyye Talimi”. Şehbal. 1914, S.20;124.

Fanny, Marcon. “Physics Instrument Makers in 19th- Century Veneto: Two Case-Studies”. SIF Congress, Italy, 2000, 1-5.

Geçili, Derya. “Osmanlı Devleti’nde Askeri Amaçlı Kullanılan Helyostalar”. Harp Tarihi Dergisi. 2022, 6/2; 95-116.

On Beş Santimetrelik Piyade ve Süvari Helyostatı. İstanbul: Matbaa-i Askeriye, 1328 (1910).

The United Service. “Military and Naval Affairs”. C.II, Philadelphia, 1880.