PATRİCK SHAW STEWART
NESİME CEYHAN AKÇA
Çanakkale Savaşları’na katıldığı bilinen İngiliz savaş şairi Patrick Shaw Stewart, 17 Ağustos 1888’de doğmuş, 30 Aralık 1917’de ölmüştür. Galler’de İskoç kökenli Tümgeneral John Heron Maxwell Shaw Stewart ile Mary Catherine Bedingfeld’in dördüncü çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Patrick Shaw Stewart, Eton ve Balliol College (Oxford Üniversitesi)’da burslu olarak eğitim almış entelektüel bir gençtir. All Souls College’da eğitimine devam etmeye karar veren Patrick Shaw Stewart, sınavları geçerek okula kabul edilse de kısa bir süre sonra okulu bırakarak Barings Bank’ta (Baring Brothers) işe başlar. Bankada gösterdiği başarı sonrası yirmi beş yaşına rağmen bankanın tarihindeki en genç genel müdür pozisyonuna yükselir
Shaw Stewart’ın “Hayatındaki gelişmelerin büyük çoğunluğu doğal olarak basit tesadüfler sonucu oluşmamıştır. Sosyeteye girişi Eton College’dan arkadaşları Charles Lister, Julian Grenfell ve Edward Horner sayesinde olmuştu. Diğer yandan Barings Bankası’ndaki önemli pozisyonunu Julian’ın annesi Eddie sayesinde edinmişti. Eğer Eddie Marsh olmasaydı, Hood Taburuna subay olarak görevlendirilmesi de mümkün olmayacaktı ki bu ayarlamayı Hornerler yapmıştı.”
Sanat ve edebiyatla yakından ilgilenen Shaw Stewart, tarihe oldukça düşkündür. Yunanca ve Latinceye hakimiyeti ile Yunan tarihine dair bilgisi onun için çevresinde dikkat çekici bir saygınlık unsuru olmuştur. Shaw Stewart’ın savaşlarla ilgili fazla şiiri olmamasına rağmen İngiliz savaş edebiyatı içerisinde anılmasının sebebi onun harp sahasında Gelibolu için yazdığı tek şiir nedeniyledir. Bunun yanında dönemin savaş şairi ve sanatçılarıyla (Julian Grenfell, Rupert Brooke) olan yakın dostluğu, savaş şiiri antolojilerinde yer almasını sağlamıştır.
İngiliz Devleti, Birinci Dünya Savaşı’nda sıcak çatışmalarda kullanmak üzere sömürgelerinden birçok asker devşirirken kendi vatandaşlarından okumuş, iyi eğitimli, seçkin ailelerin çocuklarını da savaşın ruhunu, elde edecekleri galibiyetleri sonraki nesillere aktarırlar düşüncesiyle cephelere üst rütbelerde farklı görevlerle götürür. Birinci Dünya Savaşı esnasında İngiliz ordusu bünyesinde çeşitli cephelerde savaşırken ölen birçok şair ve yazarın varlığı bilinen bir gerçektir. Rupert Brooke (1887-1915), Wilfred Owen (1893-1918), Hedd Wyn (1887-1917), Edward Thomas (1896-1917), Geoffrey Wall (1897-1917), Patrick Shaw-Stewart (1888-1917), Isaac Rosenberg (1890-1918), Robert Graves (1895-1985), Siegfried Sassoon (1886-1967), Walter David Jones (1895-1974) ve diğer bazı şair/askerler (Aubrey Herbert, Compton MacKenzie, John Masefield, Alan Patrick Herbert, John Hargrave, John Still, Frederick William Duffield, Vivian de Sola Pinto, Francis Edmund Westbrook, Francis Edward Ledwidge) savaş ile ilgili beklentilerini, pişmanlıklarını, hayal kırıklıklarını, içinde bulundukları çıkmazları ve yakınlarına olan özlemlerini kaleme aldıkları şiirlere yansıtmışlardır.
Birinci Dünya Savaşı başlamadan önce Patrick Shaw Stewart, ABD’de çalışmaktadır. Ülkesine döner dönmez hemen askere katılır. Eylül 1914’te asteğmen rütbesiyle Kraliyet Donanması Gönüllü İhtiyat Teşkilatı’nda (Royal Naval Volunteer Reserve) göreve başlayan Patrick Shaw Stewart, iki ay sonra Hood Taburuna geçiş yapar. Patrick Shaw Stewart beraberinde savaş şairi Rupert Brooke, müzisyen Denis Browne, İngiliz Kahramanlık madalyası sahibi Bernard Freyber ve Olimpiyat Oyunları sporcusu Frederick Kelly olmak üzere İngiliz Donanmasına ait Grantully Castle gemisine binerek 22 Şubat 1915’te Akdeniz’e doğru yelken açarlar.
Gemi ve beraberindekiler 18 Mart deniz harekâtından bir hafta önce 11 Mart’ta Mondros Limanı’na ulaşırlar. Patrick Shaw, arkadaşları şair Rupert Brooke ve Denis Browne, Limni Adası’nda harekâtı beklerken kendilerini Truva kuşatmasını bekleyen mitolojik kahramanlar gibi hissetmektedirler. 18 Mart deniz harekâtında kendileriyle birlikte Boğaza giren gemilerden üçünün mayınlara değip patlayarak batması, şairlerin hayallerini de Türk sularına gömer. Shaw Stewart’ın gemisi Mondros Limanı’na geri döner, oradan da Mısır’a hareket eder. Birkaç günlük hava değişimi sayılabilecek Mısır gezisi Rupert Brooke ve Shaw Stewart’ın hastalanmasına yol açar. Shaw Stewart iyileşirken, Rupert Brooke kötüleşir ve gemilerinde yapılan yoğun tedaviye rağmen Brooke, sivrisinek sokması neticesinde üst dudağında çıkan yaranın iyileşmemesi sebebiyle ölür.
Shaw Stewart’ın Çanakkale Savaşı’na bakışını köklü bir şekilde değiştiren bu ölümün ardından işler bütünüyle değişecektir. Arkadaşını askerî bir törenle Skyros (İskiri) Adasına gömen Shaw Stewart, 29 Nisan’da taburuyla kara çıkartmasına katılır. Patrick’in bütün arkadaşları, 7 Mayıs Kirte çıkartması sonrasında ölür. Gökçeada’ya toparlanmak üzere geri gönderilen Hood Taburu içerisinde hayatta kalanlar içerisinde o da vardır. Buradan ayrılan şair, evine dönmek yerine Birinci Dünya Savaşı’nın sürdüğü diğer cephelerde askerlik görevine devam eder. 30 Aralık 1917’de Cambrai-Fransa yakınlarında Almanların başlattığı yoğun saldırıda ölen Shaw-Stewart’ın cenazesi Metz-en-Couture mezarlığına defnedilir.
Patrick Shaw Stewart’ın tek şiiriyle İngiliz edebiyatı tarihlerine adının yazılması, Gelibolu muharebesine gönderilmek üzere Gökçeada’da beklerken A. E. Housman’ın A Shropshire Lad, adlı kitabının sonundaki boş sayfaya yazdığı şiir sebebiyledir. Şairin ölümü ardından yayımlanan bu şiir, farklı kaynaklarda “I saw a man this morning (Bu sabah bir adam gördüm)” veya “Achilles in the Trench (Siperdeki Aşil)” başlığı ile yer almaktadır, oysa metnin aslında başlık yoktur. Şiirin dikkat çeken yanı şairin içerisinde bulunduğu sıcak savaş atmosferini Eski Yunan anlatılarıyla Homeros’un İliada’sıyla özdeşleştirmesidir.
Shaw Stewart’ın Çanakkale Savaşları açısından dikkat çekilmesi gereken bir diğer yönü de şairin Gelibolu’ya gelirken ve Gelibolu’dayken akrabalarına, sevdiklerine yazdığı mektuplardır. Yolculuğun başlarında kendinden emin, sıcak savaşla yüzleşme olasılığı hiç düşünülmeyen, eğlenceli bir Doğu gezisine katıldığı anlaşılan Shaw Stewart, arkadaşlarıyla birlikte Truva Savaşları’nın intikamını alacaklarına, birkaç günde İstanbul’a gireceklerine emindirler. Shaw Stewart ve arkadaşlarının Gelibolu’ya gelir gelmez yaşadıkları deniz yenilgisi ardından Mısır’a gönderilmeleri, Mısır’da hastalanmaları ve en yakın arkadaşının ölümü, dönüşteki kara çıkartmasında diğer tüm arkadaşlarını kaybetmesi ile ilgili Gelibolu’da geçirdiği korkunç günlere dair mektuplarına yansıyan satırlar dikkat çekicidir.
Neticede şiirinde de mektuplarında da savaşa gelirkenki gururlu, kendinden emin genç yoktur artık. Patrick; korkulu, gönüllü olarak savaşa katıldığı için kendini sorgulayan, Türklere karşı öfkeli, yaşama sevincini kaybetmiş, yaşamdan çok ölüme yakın birine dönüşmüştür. Shaw Stewart ve Çanakkale Savaşlarına katılan diğer şairlerin ortak duygu durumu bu şekildedir. İngiliz savaş edebiyatı savaştan sonra her ne kadar Gelibolu Savaşları ile ilgili verileri değerlendirse de mağlup olunmuş bir cephe üzerinde fazla durulmadığını söyleyebiliriz. Bu hâlde bile cephe/siper edebiyatı söz konusu edildiğinde İngiliz şiirinde Türk şiirinden daha fazla örnekle karşılaşmamız, savaşa katılan askerlerin okuma-yazma yeterliliği ve not alma/kayda geçirme alışkanlığı ile paralel düşünülebilir.
Kaynakça
Balliol College Archives & Manuscripts. “Patrick Houston Shaw Stewart”. http://archives.balliol.ox.ac.uk/Past%20members/PHStewart.asp. (2014)
Ceyhan Akça, Nesime. “Homeros’un Gölgesinde Gelibolu’ya Sefer: Patrick Shaw-Stewart”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. 2023, 7(1); 459-477.
Ceyhan Akça, Nesime. “İngiliz ve Türk Şiirinde Çanakkale Savaşları’na Karşılaştırmalı Bir Bakış”. Edebiyat, Dil Eğitim ve Kültür Yaklaşımlarında Yeni Yaklaşımlar. (Editör: Ömer Solak). Çanakkale: PA Paradigma Akademi Yayınları. 2024, 67-91.
Güllübağ, Mustafa. Gelibolu’nun İngiliz Yazarları. Kayseri: Tiydem Yayıncılık. 2016.
Knox,R.. Patrick Shaw-Stewart. William Collins Sons & Co. Ltd. https://archive.org/details/patrickshawstewa00knoxrich/page/8/mode/2up. (1920).
Poetry Foundation (t.y.). “Patrick Shaw-Stewart (1888-1917)”. https://www.poetryfoundation.org/poets/patrick-shaw-stewart.
Atıf
Akça, Nesime Ceyhan. “Patrick Shaw-Stewart”, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi, Ed. Murat Karataş, İstanbul, Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları (ISBN: 978-605-80897-7-8-), 2026.
Nesime Ceyhan Akça, “Patrick Shaw-Stewart”, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi, Ed. Murat Karataş, İstanbul, Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları (ISBN: 978-605-80897-7-8-), 2026.