KUMKALE MUHAREBESİ
SALİH ŞEN
Kumkale Muharebesi, Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin savaştığı Çanakkale Cephesi kapsamında gerçekleştirilen Anadolu harektının önemli safhalarından biridir. Muharebe, İtilaf Devletleri’nin ana çıkarma harekâtını başlattığı 25 Nisan 1915 tarihinde başlamış ve iki gün boyunca sürmüştür. Bu çıkarma harekâtı, İtilaf Devletleri tarafından Gelibolu Yarımadası’ndaki asıl çıkarma harekâtını (Seddülbahir ve Arıburnu) desteklemek için tasarlanmış bir aldatma operasyonu niteliğindedir. Fransız komutanlığının bu harekattan temel maksadı, Beşigeler civarındaki Türk kuvvetlerinin Rumeli yakasındaki asıl çıkarma yerlerine hareketine engel olmak ve Anadolu Yakası topçularının (özellikle İntepe’deki bataryaların) Seddülbahir bölgesine yapılacak çıkarmaya müdahalesini durdurmaktı. General Hamilton da bu sayede Rumeli kıyılarına yapılacak çıkarmalar sırasında birliklerini Anadolu Yakası topçularına karşı korumayı amaçlamıştı.
Kumkale, Çanakkale Boğazı’nın Anadolu yakası girişinde yer alan tarihî bir savunma yapısıdır. Osmanlı döneminde Sultanhisarı Kalesi adıyla 1659 yılında inşa edilmiştir. Osmanlı son dönemlerinde Kale-i Hakanîye adı ile de anılmıştır.
Kumkale Muharebeleri, kale ve boşaltılmış yerleşim alanlarını kapsayan dar bir sahada gerçekleşmiştir. Muharebe bölgesi; batı ve kuzeyde deniz, güneyde bataklık ve doğuda Kara Menderes Nehri ile çevrili kumluk bir arazi üzerinde konumlanmaktadır. Muharebeler öncesinde, bölgenin askerî alan ilan edilmesi nedeniyle Kumkale köyü halkı yerleşimden çıkarılmıştır. Aynı gerekçeyle Kumkale’nin yaklaşık 2 km güneybatısında bulunan Yenişehir köyü de boşaltılmıştır.
Anadolu yakası savunması 5’inci Ordu tarafından 15’inci Kolordu’ya (Weber Paşa komutasında) verilmişti. 15’inci Kolordu, Kumkale ve Beşigeler mıntıkasını savunma açısından en hassas noktalar olarak görüyordu. Kolordu, 3’üncü ve 11’inci Tümenlerden müteşekkildi. Kıyıyı ilk karşılayan kuvvet 31’inci Alay’ın 6’ncı bölüğü (iki takımlı) idi. Türk komutanlığının genel planı, düşmanın gündüz karaya çıkmasına izin vermek ve geceleyin süngü ile taarruz ederek düşmanı Kumkale’den atmaktı. Çıkarma başladıktan sonra bölgeye sevk edilen takviye birlikleri şunlardı: 31’inci Alay’ın 1’inci ve 3’üncü Taburları, 39’uncu Alay’ın 1’inci ve 2’nci Taburları (iki bölük eksik). Takviyelerle birlikte Türk birliklerinin fiilen muharebe eden asker sayısının 2.800 ila 3.500 kişiye ulaştığı tahmin edilmektedir.
Kumkale çıkarması Albay Ruef komutasındaki 6’ncı Karma Alayı tarafından gerçekleştirildi. Çıkarma kuvveti tahmini olarak 2.800 asker civarında olup çoğunluğunu Senegalli Müslüman askerler oluşturuyordu. Fransız kuvvetlerine 75 mm’lik bir batarya, bir istihkam bölüğü ve bir seyyar hastane de eşlik ediyordu.
Kumkale bölgesinin hemen gerisinde yer alan Türk sahil tabyaları ve obüs bataryaları, Seddülbahir’deki çıkarma sırasında İtilaf donanmasına ve karaya çıkan birliklere tehlikeli bir tehdit oluşturmaktaydı. Çıkarmanın birincil amacı, Kumkale-Yenişehir ve Menderes Çayı’nın batı kısmındaki Türk birliklerini temizleyerek sahil bataryalarını etkisiz hale getirmekti.
Fransız deniz filosu 05.45’ten itibaren Kumkale’yi şiddetli ateşe tuttu. Akıntı nedeniyle nakliye gemileri ve sandallar karaya çıkmakta gecikmiş, ilk birlikler ancak saat 09.30 civarında karaya ulaşabilmişti. İlk hücumu yapan kuvvetler arasında 10’uncu ve 11’inci Senegal Bölükleri yer almıştı. Kıyıdaki zayıf Türk birliği, emirler doğrultusunda çatışarak taktik gereği geri çekildi. Fransız birlikleri, Kumkale kalesini ve köyünü hızla işgal etti ve köy çevresine tel örgüler çekerek siperler oluşturdu. Karaya çıkan kuvvetin ilk olarak bir tabur kadar olduğu rapor edilmişti.
Türk birlikleri, köyün güneydoğusunda kalan bataklıkla Menderes Nehri arasındaki eski Türk mezarlığını tahkim ederek kuvvetli bir şekilde işgal etmişlerdi. 31’inci Alay’dan bir takım, Kumkale mezarlığı civarındaki 6’ncı Bölüğü takviye ederek düşmanın ileri hareketini durdurmuştur. Fransızlar köyden dışarı çıkıp ilerleyememiştir. Gündüz taarruzunun donanma ateşine açık arazide çok zayiat getireceği bilindiğinden, düşmanı atmak için gece süngü muharebesi esas alınmıştı.
Türk komuta kademesi tarafından saat 16.35’te Kumkale ve Yenişehir’deki düşmanın püskürtülmesi için 39’uncu Alay’ın tamamının topçu taburuyla birlikte hareket etmesi emredilmiştir. Ancak 25/26 Nisan gecesi Türk birlikleri güçlü bir taarruza geçebilmiştir. 3’üncü Tümen’in (31’inci ve 39’uncu Alaylar) kuvvetleri, Fransız kuvvetlerinin önünde mevzilenmiştir. Bu taarruz, Kumkale içinde sokak muharebelerine de sahne olmuştur. Osmanlı kaynakları, 3’üncü Tümen’in “kemâl-i muvaffakiyetle” muharebe ederek Kumkale’yi müteaddid defalar istirdâd ettiğini (birçok kez geri aldığını) ve köyün yarısının fırkanın işgali altında bulunduğunu bildirmiştir. Kumkale’ye yapılan hücumlar onlarca kez tekrarlanmıştır ancak kıyıya çok yakın zırhlılardan ve nakliye gemilerinden yapılan şiddetli topçu ve makineli tüfek ateşi nedeniyle asker geri çekilmiştir.
Yapılan taarruzlar da süngü hücumu şeklinde olmuştur. Nitekim bu süngü hücumları, Kumkale Muharebesi’nin en belirgin özelliklerindendir. Muharebeler, köy mezarlığı ile köyün dışında kalan alanda en yoğun şekilde yaşanmıştır. Türk birlikleri, en fazla zayiatı Fransızların köy dışına kurduğu tel örgülerinin önünde, çetin çatışmalarla vermiştir.
Türk ordusunun gösterdiği sert direniş sonucu Fransız kuvvetlerinin iç bölgelere doğru ilerlemesi engellenmiştir. Yoğun çatışmalar nedeniyle her iki taraf açısından da beyaz bayrak gösterildiği anlar yaşanmış, ancak dil farklılığı ve iletişim kurulamaması nedeniyle çatışmalar yeniden başlamıştır.
Kumkale harekâtı, esas amacına (Rumeli’ye takviye kuvvet geçişini engellemek ve topçuları oyalama) ulaştıktan sonra Fransız kuvvetleri Seferi Kuvvetler Komutanı General Hamilton’un emriyle 26/27 Nisan 1915 gecesi başarılı ve sessiz bir geri çekilme operasyonuyla bölgeden ayrılmıştır. Tahliyenin anlaşılmasını engellemek amacıyla Fransız Filosu tarafından güçlü bir baraj ateşi açılmıştır. Gece 02.00 sularında Kumkale boşaltılmış, buradan çekilen Fransız birlikleri, Seddülbahir’deki muharebelere katılmıştır. Türk kuvvetleri 27 Nisan öğle saatlerinde Anadolu cihetinde bir tek düşman askeri kalmamış olduğunu raporlamıştır.
Kumkale Muharebesi, kısa sürmesine rağmen her iki taraf için de ağır zayiatla sonuçlanmıştır:
Fransızların zayiatı, farklı kaynaklarda küçük farklarla belirtilmekle birlikte, toplamda 778 asker ve subay civarındadır. Daha detaylı olmak üzere Fransızların, 6’sı subay olmak üzere 176 ölü; 4 subay ve 125 asker kayıp; 10 subay ve 471 asker yaralı kaydı bulunmaktadır.
Genelkurmay’ın resmi kayıtlarına göre Kumkale muharebesindeki Türk zayiatı 17 subay, 450 er olmak üzere 467 şehit; toplam zayiat (şehit, yaralı, kayıp dahil) ise 1.735 kişi (45 subay, 1.690 er) olarak belirtilmiştir ancak son çalışmalar zayiat sayısının daha fazla olduğunu ortaya çıkarmıştır. Kumkale Muharebesi sonrasında defin işlemini yapmakla görevli 39’uncu Alay 3’üncü Tabur Komutanı Binbaşı Ahmet Şevki Bey’in raporlarına göre sadece kendisinin komutasındaki 3’üncü Tabur, 4 Mayıs 1915 tarihine kadar 8’i subay olmak üzere 631 şehit defnetmiştir.
Fransızlar Kumkale Muharebesi’nde 500 kadar Türk askeri esir aldıklarını rapor etmiştir. Osmanlı tarafında ise Fransız askerleri arasında bulunan Müslüman askerlerden bazılarının Türk tarafına iltihak ettiği (katıldığı/sığındığı) rapor edilmiştir.
Kumkale’de şehit olan Türk askerleri ve ölü olarak bırakılan Fransız askerleri, 28 Nisan 1915 tarihinden itibaren bölgedeki Türk birlikleri tarafından defnedilmiştir. Coğrafi konumu nedeniyle donanma ateşine açık olan Kumkale’de defin işlemleri, Birleşik Filo’nun atışlarından korunmak amacıyla özellikle gece karanlığından istifade edilerek gerçekleştirilmiştir. 631 Kumkale şehidini defnettiği anlaşılan Binbaşı Ahmet Şevki Bey’in defin raporlarına göre, Türk birlikleri Kumkale’de 2’si subay olmak üzere 140 Fransız askeri (64 Senegalli, 74 beyaz asker) de defnetmiştir. Ancak günümüzde, Kumkale muharebe alanında bu yoğun çatışma ve defin faaliyetlerine rağmen Türklere veya Fransızlara ait bir anıt ya da bir şehitlik bulunmamaktadır.
Kumkale Muharebesi, Fransız birliklerinin kısa süreli işgaliyle sonuçlanmış olsa da Osmanlı ordusunun kararlı ve inatçı direnişi sayesinde geri püskürtülmüştür. Fransızlar ise Anadolu’daki önemli bir Türk kuvvetinin (15’inci Kolordu) asıl çıkarma bölgesine kaydırılmasını engelleyerek stratejik hedeflerine ulaşmışlardır.
Kumkale’deki çatışmaların şiddeti öyle büyüktür ki bombardıman sonucunda bölgedeki iki köy (Rum köyü Yenişehir ve Kumkale) tamamen yok olmuştur. Osmanlı askerlerinin cansiperane savunması, dönemin ruhunu yansıtan güçlü bir örnek olarak tarihe geçmiştir. Nitekim muharebenin üzerinden henüz 48 saat geçmeden, tümen musiki öğretmeni tarafından bir Kumkale Marşı bestelenmiştir. Bu durum, Kumkale Muharebesinin tarihsel öneminin hatırlanması ve yaşatılması gerekliliğini ortaya koymaktadır.
Kaynakça
Altuntaş, Oğuzhan. “658-1750 Arasında Bahr-i Sefid Boğazı’nın Savunması: Seddülbahir-Sultanhisarı (Kumkale).” (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Çanakkale 2021.
Askeri Tarih Belgeleri Dergisi. Ankara: Genelkurmay Basımevi, Yıl 38, Sayı: 88, 1989.
Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale Cephesi. C.V, K.II, Ankara: Genelkurmay Askerî Tarih Ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 1989.
D’Amade, Général. L’Expédition de 1915. Orléans: Imprimerie du Loiret, 1923.
Desmazes, R.. Çanakkale Seferi. (Nakleden Binbaşı Bahaeddin). İstanbul: Büyük Erkânı Harbiye Reisliği X. Şube, Askerî Matbaa, 1930.
Feuille, H.. Face aux Turcs: Gallipoli 1915. Paris: Payot, 1934.
Genoud, E.. Le Premier Debarquement Aux Dardanelles, 25 Avril 1915. Rafales, 1(13), 7-8, 1944.
Gölcük, Rıdvan, Rüştem Aslan ve Fecri Polat. Kumkale Şehitlik Alanı Kazı Sonuçlarına Göre Kumkale Muharebeleri. Trmuseum, Özel Sayı, Nisan 2025, 15-93.
Görgülü, İsmet. On Yıllık Harbin Kadrosu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayını, 1993.
Güralp, Şerif. Bir Askerin Günlüğünden Çanakkale Cephesinden Filistin’e. İstanbul: Güncel Yayıncılık, 2003.
Karataş, Murat. 1915 Yılında Kumkale Muharebesinde Şehit Olanların Defnedildiği Alanın Tarihsel Kaynaklarla Tespiti. Otam, 55/Bahar 2024.
Karayar, Yeşim. “Çanakkale Savaşları’nda Anadolu Yakası’nın Savunması Ve Kumkale Muharebesi.” (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Çanakkale 2021.
Laar, Clemens. Der Kampf um die Dardanellen. Gütersloh: C. Bertelsmann, 1936.
Mehmed Celaleddin. Kumkale Muharebâtı. İstanbul: Erkân-ı Harbiye Mektebi Matbaası, 1336 (1920).
Mehmed Celaleddin. Kumkale Muharebâtı. Haz. Murat Karataş. Ankara: Nobel Yayınları, 2007.
Muallim Fuat. Çanakkale’de: Kumkale Muharebesi. İstanbul: Anadolu Türk Kütaphanesi, 1932.
Oglander, C. F. Aspinall. Gelibolu Askeri Harekâtı. Çev. M. Hulusi, C.II, İstanbul: Askeri Matbaa, 1940.
Osmanlı Belgelerinde Çanakkale Muharebeleri I. Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2005.
Yazman, M. Şevki. Türk Çanakkale. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2007.
Rueff. Rapport du Colonel Rueff, commandant le détachement débarqué, le 25 Avril, à Koum-Kalé. Les Armées Françaises Dans La Grande Guerre, Tome VIII. 8, Volume 1. (Annexe No 99). Paris: Ministère de la Guerre, état-major de l’armée, Service Historique. 1924.
Torau-Bayle, X. La Campagne des Dardanelles: Documents diplomatiques et Carnet 1920.
Vassal, Joseph. Uncensored Letters from the Dardanelles. London: William Heinemann, 1916.
Yurdal, Mustafa Onur. “Fransız Dr. Joseph Vassal’ın İngiliz Eşine Mektupları ve Günlüğü Işığında Kumkale Çıkarması ve Kumkale Muharebeleri.” Anafarta. 2018, Sayı: 1; 76-86.
Atıf
Şen, Salih. “Kumkale Muharebesi”, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi, Ed. Murat Karataş, İstanbul, Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları (ISBN: 978-605-80897-7-8-), 2025.
Salih Şen, “Kumkale Muharebesi”, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi, Ed. Murat Karataş, İstanbul, Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları (ISBN: 978-605-80897-7-8-), 2025.
• Maddenin Dijital Nüshasını pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18202291