HENRI JOSEPH ETIENNE GOURAUD
UTKAN EMRE ER
17 Kasım 1867 Paris doğumlu Henri Joseph Etienne Gouraud, 1890 yılında Saint-Cyr Askerî Akademisinden mezun olmuş ve kariyerinin önemli bir bölümünü Fransa’nın denizaşırı sömürgelerinde, özellikle Afrika’da geçirmiştir. 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle Fransa’ya dönerek Batı Cephesi’nde 10’uncu Tümen Kumandanı olarak Argonne bölgesinde Almanlara karşı gösterdiği sevk ve idare başarısıyla tanınmıştır. Burada gösterdiği cesaret ve soğukkanlılık, onun “Korkusuz” ve “Aslan” lakaplarıyla anılmasını sağlamıştır.
Çanakkale Savaşları’nda, Müttefikler adına işlerin yolunda gitmemesi, mevcut kumandan General d’Amade’ın psikolojik yıpranmışlığı ve Fransa’daki siyasi tartışmalar neticesinde, Gouraud’nun Şark Seferî Kuvvetleri’nin (Corps expéditionnaire d’Orient) başına getirilmesine karar verilmiştir. Akdeniz Seferî Kuvvetleri Başkumandanı General Ian Hamilton tarafından “ünü kendisinden önce cepheye gelen adam” olarak tanımlanan Gouraud, 14 Mayıs 1915 tarihinde atanmış ve 15 Mayıs’ta Gelibolu Yarımadası’na gelerek görevi devralmıştır.
General Gouraud, görevi devraldığında Fransız birlikleri Yarımada’nın güney ucu olan Seddülbahir bölgesinde Türk savunması karşısında ağır kayıplar vermiş ve moral bozukluğu içindeydi. Gouraud, cepheyi denetledikten sonra denizden yapılacak bir zorlamanın tek başına netice vermeyeceğini, harekâtın karadan sürdürülmesi ve donanmanın buna destek vermesi gerektiğini savunmuştur. Öncelikli hedefi, Fransız tarafını sürekli baskı altında tutan ve stratejik bir hâkimiyet noktası olan Alçıtepe’nin ele geçirilmesi olmuştur.
Gouraud, emirlerinde Türk askerine karşı saygılı ve diplomatik bir üslup benimsemiştir. 2 Haziran 1915 tarihinde birliklerine yayımladığı bir bildiride; Türklerin Almanlar tarafından kışkırtıldığını, aslında eski dost olduklarını ve teslim olan Türk askerlerine merhamet edilmesi gerektiğini şu sözlerle vurgulamıştır:
“Askerler! Türk topraklarında ilerlerken karşınızda daima en büyük düşmanımız Almanya’ya karşı yürüdüğünüzü hissedeceksiniz. Bizim dostlarımız olan Türkleri bize karşı ayaklandıran onlardır. (…) Silahlarını bırakacak olan Türk askerlerine merhamet edeceksiniz.”.
Gouraud komutasındaki birlikler, 4 Haziran 1915 tarihinde III. Kirte Muharebesi ve akabinde 21 Haziran tarihinde I. Kerevizdere (83 Rakımlı Tepe) Muharebesi sırasında önemli çarpışmalara katılmıştır. Özellikle 21 Haziran’daki taarruzda, Türk topçusunun donanma desteğiyle baskı altına alınması sonucu Kerevizdere’nin hâkim noktalarında ve Zığın Dere (Kutsibey Tepesi) bölgesinde kısmi başarılar elde edilmiştir.
Gouraud’nun Çanakkale’deki en büyük sorunu, Anadolu Yakası’nda İntepe, Kumkale, Erenköy hattında konuşlu Türk bataryalarıydı. Bu bataryalar, Seddülbahir bölgesini, özellikle Morto Koyu ve Fransız karargâhını yan ateşine alarak Fransız birliklerine ağır zayiat verdiriyordu. Gouraud, bu tehdidi bertaraf etmek için Hamilton’a sık sık Anadolu Yakası’na veya Bolayır kuzeyine bir çıkarma yapılması gerektiğini teklif etmiş, ancak kuvvet eksikliği gerekçesiyle bu teklif kabul görmemiştir.
Türk tarafı, bu bölgede stratejik bir zeka örneği göstererek soba borusundan yapılma “sahte bataryalar” kullanmış, Müttefik donanmasının mühimmatını boşa harcatmış ve gerçek bataryaların yerini gizlemeyi başarmıştır. Dönemin tanıklarından Muallim Fuad, bu durumu “Düşman bilmiyor! Gülelim geçelim düşmanın bu haline” sözleriyle anlatmıştır. Bu durum, Gouraud ve Hamilton için sürekli bir endişe kaynağı olmuş; Hamilton günlüklerinde Türk topçusunu “davetsiz bir misafir” ve atışları “ejderha darbeleri” olarak nitelendirmiştir. Fransız askerleri arasında ise İntepe bataryalarının raylar üzerinde hareket edip tünellere saklandığına dair “hayalet batarya” efsaneleri yayılmıştır.
General Gouraud’nun Çanakkale’deki görevi, 30 Haziran 1915 tarihinde, saat 20.00 sularında yaşanan dramatik bir olayla son bulmuştur. O gün Müttefiklerin elde ettiği kısmi başarıların ardından General, Seddülbahir Kalesi (Ertuğrul Koyu/V Sahili) civarındaki sahra hastanesinde tedavi gören yaralı askerleri ziyarete gitmiştir.
Generalin yaveri ve topçu subayı Henri Feuille’in aktardığına göre ziyaret sırasında “korkunç bir gürültüyle” patlayan bir mermi, olay yerini toz duman içinde bırakmıştır. Feuille, o anı “Kara bir taşla işaretlenmesi gereken bir gün” olarak tanımlamıştır. Anadolu Yakası’ndan atılan ve hastane duvarını aşan bu mermi, Gouraud’nun bulunduğu noktanın hemen yakınına düşmüştür. Patlamanın şiddetiyle General Gouraud, yaklaşık sekiz metre uzağa fırlamış ve bir duvarın üzerinden geçerek bir incir ağacının yanına düşmüştür. Olay yerine koşanlar, Generali kanlar içinde ancak bilinci açık bir halde bulmuşlardır. Vücuduna şarapnel isabet etmemesine rağmen patlamanın basıncıyla sağ kolu ezilmiş, uyluğu ve bacağı kırılmıştır. İlk şoku atlatan Gouraud’nun, etrafındakilere metanetini koruyarak sakin olmalarını telkin ettiği, o kargaşa anında bile askerî vakurunu kaybetmediği nakledilmektedir.
İlk müdahalesi cephe gerisindeki sargı yerinde yapılan Gouraud, durumunun ciddiyeti üzerine Tchad hastane gemisine nakledilmek üzere sedyeye alınmıştır. Henri Feuille, Generalin sedye ile sahile indirilişini ve o sıradaki atmosferi şu şekilde betimlemektedir:
“Kamp, derin bir üzüntüyle sessizliğe gömülmüştü. Askerler, şapkalarını çıkararak saygı duruşunda bulunuyor, çok sevdikleri komutanlarını yaşlı gözlerle uğurluyorlardı.”
Gemiye nakledilen Gouraud’nun sağ kolundaki kemiklerin parçalandığı ve doku kaybının geri döndürülemez boyutta olduğu tespit edilmiştir. Kangren riskinin hayati tehlike yaratması üzerine Başcerrah Doktor P. Oudard tarafından Generalin sağ kolu ampute edilmiştir. General Hamilton, olayı haber aldığında yaşadığı üzüntüyü “Lanetlenmiş bir talihsizlik” olarak nitelendirmiş; “Daha rahat bir tugayı kaybedebilirdik, onun kaybı telafi edilemez” diyerek Gouraud’nun müttefikler için önemini vurgulamıştır.
Gouraud’nun yaralanması üzerine Fransız Şark Seferî Kuvvetleri Komutanlığı’na vekâleten 156’ncı Tümen Komutanı General Bailloud atanmıştır. Fransız resmi harp tarihi kaynaklarına göre bu görev değişikliği, cephedeki emir-komuta zincirinde bir anlık duraksamaya yol açsa da Gouraud’nun kurduğu sistem sayesinde savunma hattı çökmemiştir. Gouraud, Fransa’ya dönüş yolunda dahi cepheyi düşünmeye devam etmiş; Savaş Bakanlığı’na gönderdiği raporlarda Anadolu Yakası’ndaki Türk bataryalarının mutlaka susturulması gerektiğini, aksi takdirde Seddülbahir’deki birliklerin “birer hedef tahtası” olmaya devam edeceğini ısrarla belirtmiştir.
General d’Amade’ın hastalığı, Gouraud’nun yaralanması ve yerine Bailloud’nun geçmesini Türk basını Müttefiklerin Çanakkale’deki başarısızlığının bir kanıtı olarak işlemiştir. Gazeteler, “Üç ay içinde dört başkumandan tayin olunması” durumunu, Müttefiklerin yaşadığı buhranın en somut göstergesi olarak sütunlarına taşımıştır. General Gouraud’nun yaralanması, sadece bir kumandanın saf dışı kalması değil, Fransız Seferî Kuvvetleri’nin sevk ve idare merkezinin doğrudan isabet alması anlamına geliyordu. Olayın hemen ardından, Fransız resmi harp tarihinde yer alan raporlara göre cephede kısa süreli bir komuta boşluğu ve şok dalgası yaşanmıştır. 30 Haziran 1915 akşamı, olaydan hemen sonra kıdem sırasına göre en üst rütbeli subay olan 156’ncı Tümen Kumandanı General Maurice Bailloud, Seferî Kuvvetler Komutanlığı’na vekâleten atanmıştır. Bailloud’nun görevi devraldığı saatlerde Paris’e ve General Hamilton’a çekilen telgraflar, durumun ciddiyetini ortaya koymaktadır. Gouraud’nun durumu “kritik” olarak rapor edilmiş ve Fransız Savaş Bakanlığından acil talimat beklenmiştir. General Bailloud, görevi devralır almaz yayımladığı ilk günlük emirde, askerlerin moralini yüksek tutmayı hedeflemiş ancak satır aralarında yaşanan endişeyi gizleyememiştir. Fransız karargâhı, Gouraud’nun yaralanmasını “Türk topçusunun artan tehdidinin somut bir kanıtı” olarak nitelendirmiş ve bu olayı, Kumkale-İntepe hattı özelinde Anadolu Yakası’na yönelik bir harekâtın gerekliliği konusundaki tezlerini güçlendirmek için kullanmıştır. Nitekim Bailloud, göreve gelir gelmez Hamilton’ı sıkıştırarak “Asya yakasında bir türlü susturulamayan Türk bataryalarına” karşı kesin bir çözüm bulunmasını, aksi takdirde Seddülbahir’deki mevcudiyetlerinin tehlikeye gireceğini resmi yazışmalarla kayıt altına almıştır.
General Hamilton ise İngiltere Savaş Bakanı Lord Kitchener’a gönderdiği raporda bu kaybı şu sözlerle resmileştirmiştir:
“Fransızların ve dolaylı olarak tüm gücümün ciddi bir şekilde kaybettiği kabul edilmelidir… Fransız Savaş Bakanı bize başka bir General Gouraud gönderemez.”
Böylece Gouraud’nun yaralanması, müttefikler arası yazışmalarda sadece tıbbi bir vaka olarak değil Çanakkale Seferi’nin geleceğini etkileyen stratejik bir kırılma noktası olarak kayda geçmiştir.
Gouraud’nun yaralanmasına sebep olan merminin hangi Türk bataryasından atıldığı konusu, harp cerideleri ve arazi etütleri ışığında yeniden değerlendirilmiştir. Dönemin bazı kaynaklarında ve askerî anlatılarında fail olarak genellikle İntepe Bataryaları işaret edilse de, batarya menzilleri ve konumlarından hareketle yeni veriler farklı bir ihtimali güçlendirmektedir.
Öncelikle Usedom Bataryası, Kumkale Kalesi’nin hemen doğusunda bulunan ve Yavuz zırhlısından sökülen 88mm/45’lik seri ateşli toplarla teşkil edilen bu batarya, Seddülbahir’e sadece 4 km mesafededir ve hedefi doğrudan görmektedir. Gouraud’nun yaralanmasına neden olan atışın karakteristiği ve menzil avantajı, en kuvvetli ihtimal olarak Usedom Bataryası’nı işaret etmektedir. İkinci olarak Yavuz Bataryası, Kaynakaltı mevkiinde bulunan, 150mm/45’lik toplara sahip ve 15 km menzilli bu batarya da olası failler arasındadır. Son olarak Çakaltepe Bataryası, Çakaltepe yamaçlarında konuşlu 150mm/40’lık toplara sahip bu bataryanın da menzili (13,7 km) Seddülbahir’i kapsamaktadır. 30 Haziran tarihli harp ceridelerinde, İntepe ve Çakaltepe bataryalarının Seddülbahir’e atış yaptığına dair kayıtlar mevcuttur.
Tedavisinin ardından 1915 sonlarında göreve dönen Gouraud, tek koluyla Champagne bölgesinde 4’üncü Fransız Ordusu’nu komuta etmiş ve “Champagne Aslanı” unvanını pekiştirmiştir. Millî Mücadele döneminde, Fransa ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti arasındaki diplomatik süreçlerde ve 1921 Ankara Antlaşması’nın zemininde rol oynamıştır. General Gouraud, savaşın bitiminden yıllar sonra 1930 yılı Haziran ayında Çanakkale’yi tekrar ziyaret etmiştir. Bu ziyaret, dönemin Türk basınında geniş yankı uyandırmıştır. Yaralandığı yerde 45’inci Piyade Alayı tarafından dikilen anıtın açılışına katılan General, Ankara’da Mustafa Kemal Atatürk tarafından kabul edilmiştir. Gouraud, bu görüşmede tarihe geçen şu sözleri sarf etmiştir:
“Sağ kolumu Türklere karşı Çanakkale’de harp ederken kaybettim, bugün diğer kolumu size dost eli olarak uzatmak için geldim.”.
Ziyaretin basındaki yansıması da oldukça pozitiftir. 12 Haziran 1930 tarihli Yarın gazetesinde Arif Oruç imzasıyla yayımlanan “Fransız Dostluğu” başlıklı haberde, Gouraud’nun Çanakkale’deki anıt başında yaptığı konuşmaya yer verilmiştir. Habere göre Gouraud, “Eski düşmanlık yerine artık çok kuvvetli bir dostluk kaim olmuştur” diyerek şunları söylemiştir:
“Biz buraya bir zafer için övünmeye veya kin ve intikamdan bahsetmeye gelmedik… Türk abidesinin önünde hürmetle eğilerek çelenklerimizi bırakıyoruz. Türkler gibi kahraman bir milletle burada harp ettiğimiz için ne kadar iftihar etsek yeridir.”
Henri Joseph Etienne Gouraud, 1923-1937 yılları arasında Paris Askerî Valisi olarak görev yapmış ve 16 Eylül 1946 tarihinde Paris’te hayatını kaybetmiştir.
Kaynakça
Akgün, Bayram. Boğaz’ın Fedaileri. C.I-II. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2018.
Aspinall-Oglander, Cecil F. Büyük Harbin Tarihi Çanakkale: Gelibolu Askeri Harekâtı. C.II. Hazırlayan Metin Martı. İstanbul: Arma Yayınları, 2005.
Atabay, Mithat. Tasvir-i Efkâr Gazetesinde Çanakkale Savaşları. İstanbul: E Yayınları, 2014.
Atacanlı, Sermet. Atatürk ve Çanakkale’nin Komutanları. İstanbul: MB Yayınevi, 2006.
ATASE (Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Daire Başkanlığı) Arşivi, Birinci Dünya Savaşı, Çanakkale Cephesi.
Broglio, Bernard de. “Hospital on Tenedos“. The Gallipolian: The Journal of the Gallipoli Association, 2004, Sayı: 165, 59-63.
Cassar, George H. Çanakkale ve Fransızlar. Çev. E. Tanrıyar, İstanbul: Milliyet Yayınları, 1974.
Çanakkale Hatıraları. Haz. Metin Martı, C.III. İstanbul: Arma Yayınları, 2005.
Diriker, Ahmet. “Birinci Kerevizdere Muharebesi”. Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi. https://canakkalesavaslariansiklopedisi.com/content/birinci-kerevizdere-muharebesi/ (Erişim Tarihi: 26 Haziran 2025)
Diriker, Ahmet. “İkinci Kerevizdere Muharebesi”. Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi. https://canakkalesavaslariansiklopedisi.com/content/ikinci-kerevizdere-muharebesi/ (Erişim Tarihi: 26 Haziran 2025)
Er, Utkan Emre. “Çanakkale Muharebeleri’nde Anadolu Yakası Bataryalarının Stratejik Rolü ve General Gouraud’nun Yaralanması: Harp Cerideleri Üzerinden Bir Değerlendirme“. Anafarta Dergisi. Sayı: 21 (2024).
Er, Utkan Emre. “Çanakkale Cephesi’nde Fransız General Gouraud”. 6. Uluslararası Toplum ve Kültür Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde, ed. Mustafa Dinç, 68-75. Çanakkale: TOKÜAD Yayınları, 2024.
Esenkaya, Ahmet. “Çanakkale Cephesinde Anadolu Yakası Topları (Anadolu Boğaz Giriş Tabya ve Bataryaları)”. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 10, 2012, Sayı: 12; 1–34.
Feuille, Henri. Face Aux Turcs: Gallipoli 1915. Paris: Payot, 1934.
Hamilton, Ian. Gelibolu Hatıraları 1915. Çev. Mehmet Ali Yalman, İstanbul: Örgün Yayınevi, 2005.
Harp Ceridelerine Göre Çanakkale Savaşlarında 3. Ağır Topçu Alayı. C.II, Ed. Murat Karataş. İstanbul: Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları, 2022.
Imperial War Museums. “General Henri Gouraud”. https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205249026 (Erişim Tarihi: 25 Eylül 2024)
International Encyclopedia of the First World War. “Gouraud, Henri”. https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/gouraud-henri/ (Erişim Tarihi: 25 Eylül 2024)
İkdam (İstanbul). 1915.
İkdam Gazetesi’nde Çanakkale Cephesi: 3 Kasım 1914 – 3 Şubat 1916. C.I, Haz. Murat Çulcu. İstanbul: Denizler Kitabevi, 2004.
Karataş, Murat ve Buğra Terzi. “Çanakkale Savaşları’nda Çakaltepe Bataryası”. Tarih Araştırmaları Dergisi 42. 2023, Sayı: 74; 205–222.
Karataş, Murat. “Askerî Tarih Kaynağı Olarak Harp Cerideleri Çanakkale Muharebeleri Örneği“. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 18. 2020, Sayı: 29; 127–157.
Keyes, Roger. The Naval Memoirs 1910-1915. London: Thornton Butterworth, 1934.
Mackenzie, Compton. Gallipoli Memories. London: Cassell and Company, 1929.
Ministère de la Guerre. Les Armées Françaises dans la Grande Guerre (AFGG). Tome VIII, Vol. 1 (La Campagne d’Orient-Dardanelles). Paris: Imprimerie Nationale, 1923.
Sınmaz Sönmez, Cahide. “Çanakkale Savaşları’nı Anma ve Kutlama Etkinlikleri (1916-1938)”. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı 13. 2015, Sayı: 19, 173–195.
T.C. Genelkurmay Başkanlığı. Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale Cephesi (04 Haziran 1915 – 09 Ocak 1916). C.V, K. III, Ankara: Genelkurmay Basımevi, 2012.
Tanin (İstanbul). 1915.
Tasvir-i Efkâr (İstanbul). 1915.
Tunç, Arzu ve Gökçen Tokeşer. Çanakkale Muharebelerinde Müstahkem Mevki Cerideleri 4. Cilt. Ankara: Milli Savunma Bakanlığı Yönetim Hizmetleri Genel Müdürlüğü Arşiv ve Askeri Tarih Daire Başkanlığı Yayınları, 2024.
Yarın (İstanbul). 12 Haziran 1930.
Atıf
Er, Utkan Emre. “Henri Joseph Etienne Gouraud”, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi, Ed. Murat Karataş, İstanbul, Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları (ISBN: 978-605-80897-7-8-), 2025.
Utkan Emre Er, “Henri Joseph Etienne Gouraud”, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi, Ed. Murat Karataş, İstanbul, Çanakkale Savaşları Enstitüsü Yayınları (ISBN: 978-605-80897-7-8-), 2025.
• Maddenin Dijital Nüshasını pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.
DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18202238